Larva Transferi (Aşılama)

Larva transferi (aşılama), damızlık koloninin peteğinden alınan yumurtadan yeni çıkmış işçi larvalarının, aşılama kaşığıyla tek tek yapay ana arı yüksüklerine aktarılmasıdır. Ana arı üretiminde kaliteyi en çok belirleyen iş budur: doğru yaşta larva, kurutmadan ve ters çevirmeden, hızlı bir elle aktarılmalıdır. Bu sayfada gerekli malzemeler, larva seçimi, adım adım aşılama tekniği, kuru ve ıslak aşılama farkı ve düşük kabulün nedenleri anlatılmıştır.

Aşılama nedir, neden yapılır?

Ana arı ile işçi arı aynı döllenmiş yumurtadan gelişir; farkı beslenme yaratır. Yumurtadan yeni çıkmış bir işçi larvası, dikey duran bir ana arı gözüne (yüksük, ana arı memesi) alınıp anasız ve kalabalık bir koloniye verilirse arılar onu bol arı sütüyle besler ve larva ana arıya dönüşür. Aşılama, bu biyolojik gerçeği arıcının planına göre kullanmanın yoludur.

Aşılamanın doğal yollarla çıkan ana arıya göre üç büyük üstünlüğü vardır: larvanın hangi ana arıdan geleceğini, kaç tane yüksük yapılacağını ve hangi gün çalışılacağını arıcı belirler. Ticari ve ıslah amaçlı ana arı üretiminin temel yöntemi bu nedenle aşılamadır; tekniğin adı Türkçede larva transferi, aşılama ya da greftleme olarak geçer.

Aşılama için hangi malzemeler gerekir?

• Aşılama kaşığı: Larvanın altına girip onu sütüyle birlikte alan ince uçlu gereç. Esnek dilli (Çin tipi), sert metal uçlu ve itmeli tipleri vardır.
• Yüksükler ve çubuklar: Plastik ya da balmumu yüksükler, aşılama çerçevesinin çubuklarına dizilmiş olarak hazır bekler.
• Işık: Petek gözünün dibini aydınlatan güçlü, doğrudan ışık (kafa lambası, el feneri ya da masa lambası).
• Büyüteç: Büyüteçli başlık ya da okuma gözlüğü; özellikle yakını görmekte zorlananlar için büyük kolaylıktır.
• Nemli bez: Damızlık peteği ve bekleyen çubukları örtmek için temiz, nemli bir bez ya da havlu.
• Arı sütü ya da ılık su (isteğe bağlı): Islak aşılama yapılacaksa yüksük tabanına konacak damla için.

Aşılama için doğru larva nasıl seçilir?

Ana arı kalitesini belirleyen en önemli değişken, yüksüğe alınan larvanın yaşıdır. Hedef, yumurtadan yeni çıkmış, 24 saatten genç larvadır. Larva büyüdükçe işçi yönünde gelişmeye başlar; geç yaştaki larvadan çıkan ana arının yumurtalık boruları daha az, sperm kesesi daha küçük olur.

• Boyut: Yumurtadan pek büyük olmayan, toplu iğne başından biraz iri larva.
• Biçim: Hilal ya da virgül biçiminde; "C" harfini tamamlayıp göz tabanını dolduran larva yaşlıdır.
• Süt havuzu: Larva gözün dibinde parlak bir süt birikintisinin içinde yüzüyor olmalı. Kuru görünen gözden larva alınmaz.
• Petek: Bir-iki kez yavru yetiştirilmiş, açık kahverengi petek hem ışığı iyi yansıtır hem de kaşığın gözün dibine girmesini kolaylaştırır. Çok eski, koyu ve dar gözlü petek çalışmayı zorlaştırır.

Larva yaşını tahmin etmek yerine bilmek için damızlık ana arıya belirli bir tarihte boş petek verilir ya da ana arı bir çerçeve kafesiyle bir-iki gün o petek üzerinde tutulur. Yumurtlamadan yaklaşık 4 gün sonra petekte aşılamaya uygun genç larvalar bulunur.

Adım adım aşılama nasıl yapılır?

1. Başlatıcıyı hazırlayın: Aşılamadan önceki gün başlatıcı koloni anasızlaştırılır, açık yavrusu alınır ve kalabalıklaştırılır. Yüksükler ise bir gün önce bir koloniye konarak arılara temizletilir.
2. Çalışma yerini seçin: Serin, gölge ve rüzgârsız bir yer; mümkünse ılık ve nemli bir oda ya da araç içi. Doğrudan güneş larvayı dakikalar içinde kurutur.
3. Damızlık peteği alın: Petekteki arılar silkelenmeden, fırçayla nazikçe uzaklaştırılır; sert silkeleme larvaları gözün içinde yerinden oynatabilir. Petek hemen nemli bezle örtülür.
4. Işığı gözün dibine düşürün: Peteği hafif eğik tutarak ışığı göz tabanına yöneltin; larvanın duruşunu net görün.
5. Kaşığı sırttan sokun: Kaşığın ucu gözün arka (dış) duvarı boyunca kaydırılarak larvanın sırtının altından girer ve larva altındaki sütle birlikte kaldırılır. Larvaya kaşığın ucuyla bastırılmaz.
6. Aynı duruşla bırakın: Kaşık yüksüğün dibine indirilir, uç tabana değdirilip hafifçe geri çekilir; larva sütün üzerinde, alındığı duruşla kalır. Ters çevrilen larva boğulur.
7. Hızlı bitirin ve örtün: Dolan çubuk nemli bezle örtülür, çerçeve tamamlanınca bekletmeden başlatıcıya verilir. Çerçeveye aşılama tarihi ve parti numarası yazılır.

Kuru aşılama mı, ıslak aşılama mı?

Larvanın yüksüğe doğrudan bırakıldığı yönteme kuru aşılama, yüksük tabanına önce küçük bir damla konulan yönteme ıslak aşılama denir. Damla olarak çoğunlukla suyla seyreltilmiş arı sütü kullanılır.

Her iki yöntemle de iyi sonuç alan üreticiler vardır. Önemli olan birini seçip tutarlı uygulamak ve sonuçları kayda geçirmektir. Kullanılan arı sütünün temiz ve taze olması, başka bir koloniden hastalık taşımaması gerekir.

Çift aşılama nedir?

Çift aşılama, ilk aşılamadan bir gün sonra kabul edilen yüksüklerdeki larvanın alınıp yerine yeni, genç bir larva konmasıdır; amaç, larvanın ilk saatten itibaren bol süt içinde olmasıdır. Emek ister ve yararı üzerine görüşler farklıdır; başlangıç için tek aşılama yeterlidir.

Aşılamada sık yapılan hatalar

• Yaşlı larva almak: Göz tabanını dolduran larva kabul edilse bile kalitesiz ana arı çıkarır.
• Larvayı ters çevirmek: Larvanın solunum delikleri süte gömülür ve larva ölür; yeni başlayanların en sık hatasıdır.
• Larvayı ezmek ya da yaralamak: Kaşık larvanın üstüne bastırılmaz; aşınmış, çatallanmış kaşık ucu yenisiyle değiştirilir.
• Kurutmak: Güneşte, rüzgârda ya da uzun bekleterek çalışmak larvayı öldürür.
• Kirli ya da kokulu yüksük: Deterjan, ilaç ve yeni plastik kokusu kabulü düşürür.
• Tarih yazmamak: Aşılama günü bilinmezse 10. gündeki dağıtım kaçar ve ilk çıkan ana arı diğer yüksükleri öldürür.

Kabul oranı nasıl yükseltilir?

Aşılamadan yaklaşık 24 saat sonra çerçeve nazikçe çıkarılıp kabul kontrol edilir. Kabul edilmiş yüksük ağzından mumla uzatılmaya başlanmış, içi parlak ve bol sütle doludur; larva sütün üstünde yüzer. Kabul edilmeyen yüksük boş ya da kurumuş görünür.

• Başlatıcı: Anasız, açık yavrusuz, çerçeve aralarını taşıracak kadar genç arıyla dolu olmalı.
• Besin: Doğada akım yoksa şurup ve polen desteği birkaç gün önceden başlatılmalı.
• Larva: Mümkün olan en genç ve süt havuzunda yüzen larva.
• Isı: Çubuklar üşütülmemeli, güneşte ve rüzgârda bekletilmemeli.
• Pratik: İlk denemelerde düşük kabul olağandır; birkaç parti sonra el hızlanır ve oran belirgin biçimde yükselir.

Kabul sürekli düşükse sebepleri sırayla eleyin: larva yaşı, larvanın kuruması ya da ters dönmesi, başlatıcının gücü, açık yavru varlığı, besin durumu ve hava.