Hijyenik Davranış Testi

Hijyenik davranış testi, bir arı kolonisinin öldürülmüş kapalı yavruyu ne kadar hızlı bulup gözden temizlediğini ölçerek hastalıklara karşı kalıtsal savunma gücünü belirleyen basit bir saha testidir. En yaygın biçimleri iğne testi ve dondurma testidir. Yüksek puan alan koloniler kireç hastalığı ve yavru çürüklüklerine daha dayanıklıdır; bu yüzden hijyenik davranış ıslahta en değerli göstergelerden biridir.

Hijyenik davranış nedir?

Hijyenik davranış, genç işçi arıların kapalı gözdeki ölü, hastalıklı ya da parazitli yavruyu kokusundan tanıyıp göz sırrını açması ve yavruyu dışarı atmasıdır. İki aşamalıdır: önce sırrın açılması, sonra yavrunun çıkarılması. Bazı kolonilerde birincisi güçlü, ikincisi zayıf olabilir; test ikisini birlikte ölçer.

Bu davranış kalıtsaldır. 1960'larda Amerikan yavru çürüklüğüne dayanıklı ve duyarlı hatlar üzerinde yapılan klasik çalışmalarla gösterilmiş, 1990'lardan itibaren yalnızca bu özelliğe göre seçilmiş hatlar geliştirilmiştir. Seçime iyi yanıt verir; birkaç kuşakta belirgin ilerleme sağlanabilir.

Hijyenik koloniler hangi hastalıklara karşı avantajlıdır?

• Kireç hastalığı (Ascosphaera apis): Hastalanan larva, mantar sporları oluşmadan temizlendiği için hastalık yayılamaz. Hijyenik davranışın en belirgin yararı buradadır.
• Amerikan yavru çürüklüğü (Paenibacillus larvae): Ölen larvanın erken temizlenmesi spor sayısını azaltır ve direnci artırır; ama hastalığı önlediği anlamına gelmez. Bu hastalık ihbarı zorunludur; şüphede kovanı ayırıp il ya da ilçe tarım müdürlüğüne bildirin.
• Varroa (Varroa destructor): Akar üremiş gözlerin bir kısmı açılıp temizlenir; akar çoğalması kısmen yavaşlar. Varroaya özgü biçimi "Hastalık ve Zararlılara Direnç" sayfasında anlatılan VSH davranışıdır.

Hijyenik davranış testi hangi yöntemlerle yapılır?

Hangi yöntemi seçerseniz seçin, bütün kolonilerde aynı yöntemi ve aynı süreyi kullanın. Farklı yöntemlerin sonuçları birbiriyle karşılaştırılamaz.

İğne testi adım adım nasıl yapılır?

1. Uygun çerçeveyi seçin: Sık, düzenli ve pupa evresinde kapalı işçi yavrusu olan bir çerçeve alın. Kapaklar koyu değil, açık renkli ve düz olmalıdır.
2. Alanı işaretleyin: Kare biçiminde 10 × 10 göz (100 göz) ya da daha küçük bir alan seçin. Köşelerine renkli iğne batırın ya da çıtaya yazın; fotoğrafını çekin.
3. Yavruyu öldürün: İnce bir böcek iğnesiyle her kapalı gözü kapaktan dibe kadar delin. Boş ya da açık gözleri saymayın, not edin.
4. Çerçeveyi yerine koyun: Çerçeveyi aynı yere, aynı yönde geri takın.
5. 24 saat sonra sayın: Tamamen boşaltılmış gözleri sayın. Açılmış ama içi hâlâ dolu gözleri ayrıca not edin.
6. Oranı hesaplayın: Temizlenen göz sayısını öldürülen göz sayısına bölüp 100 ile çarpın.

Dondurma testi nasıl yapılır?

Sıvı azot yönteminde, iki ucu açık metal ya da plastik bir boru kapalı yavru alanına hafifçe bastırılıp içindeki kapalı gözler sayılır. Boruya sıvı azot dökülür, yavru donana kadar beklenir, boru çıkarılır ve çerçeve kovana geri konur. Sıvı azotla çalışırken koruyucu gözlük ve eldiven şarttır; özel taşıma kabı gerekir.

Dondurucu yönteminde yavrulu petekten dikdörtgen bir parça kesilir, bir gece dondurucuda bekletilir, sonra çerçevedeki yerine yerleştirilip kovana verilir. Sayım iğne testindeki gibi yapılır.

Sonuç nasıl yorumlanır?

Dondurma testinde yaygın ölçüt şudur: öldürülen yavrunun %95 ve fazlasını 48 saatte temizleyen koloni hijyenik sayılır. Daha sıkı seçim yapan ıslahçılar aynı oranı 24 saatte arar. İğne testinde yavru daha kolay bulunduğu için oranlar genellikle daha yüksek çıkar; burada sabit bir eşik yerine kolonileri birbirleriyle karşılaştırmak daha doğrudur.

Bu tablodaki sınırlar yol gösterici örnektir; kendi arılığınızda kolonileri sıralamak için kullanın.

Örnek hesap: 100 gözlük alan işaretlendi, bunlardan 4'ü baştan boştu; yani 96 yavru öldürüldü. 24 saat sonra 90 göz tamamen temizlenmiş, 3 göz açılmış ama boşaltılmamış. Temizleme oranı 90 ÷ 96 × 100 ≈ %94'tür. Açılmış ama boşaltılmamış gözler bu hesaba katılmaz, ayrıca not edilir; sırrı açma ile yavruyu çıkarma arasındaki farkı gösterir.

Testte nelere dikkat etmeli?

• En az iki kez test edin: İki test arasında bir hafta ya da daha fazla bırakın; iki sonucun ortalamasını alın.
• Güçlü dönemde yapın: Nektar akımı olan ve kolonilerin güçlü olduğu dönemde test yapın; kaynak kesintisinde sonuçlar düşer.
• Bütün kolonileri aynı günlerde test edin: Hava ve kaynak farkı böylece herkesi aynı etkiler.
• Yeni ana arıyı hemen test etmeyin: İşçilerin yeni ana arının kızları olması gerekir; ana arı yumurtlamaya başladıktan en az 6–8 hafta sonra test edin.
• Zayıf koloniyi haksız elemeyin: Az arılı koloni yavaş temizler; bu genetik değil güç sorunudur.

Test sonucunu ıslahta nasıl kullanmalı?

İki testte de yüksek puan alan koloniler, sakinlik ve kışlama gibi diğer özellikler de kabul edilebilir düzeydeyse damızlık adayı olur. Bu kolonilerden ana arı üretin ve onlara erkek arı peteği verin; böylece bölgedeki erkek arı havuzu da iyileşir. Düşük puan alan kolonilerin ana arısını seçilmiş hattan gelen ana arıyla yenileyin. Aynı testi yeni kuşakta da tekrarlayarak ilerlemeyi izleyin.