Nosema ceranae

Nosema ceranae, ergin arının orta bağırsağını enfekte eden, sporla bulaşan bir mikrosporidyumdur. Nosema apis'ten farklı olarak çoğu zaman ishal lekesi yapmaz ve yılın her mevsiminde bulunabilir; koloni sessizce zayıflar. Tanı yalnızca mikroskopla konabilir; en etkili önlemler petek yenileme, iyi beslenme ve varroa kontrolüdür.

Nedir?

Asıl konağı Asya bal arısıdır (Apis cerana). Bal arısında (Apis mellifera) 2000'li yılların ortasında fark edildi; eski örneklerin incelenmesi daha önce de var olduğunu gösterdi. Bugün dünyanın hemen her yerinde bulunur ve birçok bölgede, Türkiye dahil, N. apis'ten daha yaygındır. Güncel bilimsel sınıflandırmada Vairimorpha ceranae adıyla da anılır.

Arı sporu ağız yoluyla alır. Spor bağırsak hücrelerine girip çoğalır, hücreleri tahrip eder ve dışkıyla milyonlarca yeni spor çıkar. Enfekte arı besinden daha az yararlanır, erken tarlacılığa başlar ve daha kısa yaşar.

Nosema apis'ten farkı

Pratik sonuç: kovanda dışkı lekesi yok diye nosema yok denemez. Temiz görünen bir kolonide de enfeksiyon ağır olabilir.

Nasıl tanınır?

Belirtiler özgül değildir; aşağıdakiler birlikte görülüyorsa şüphelenin:

• Nedeni anlaşılmayan, haftalar içinde ilerleyen nüfus azalması
• Yavru alanı makul olduğu hâlde koloninin büyümemesi, bal veriminin düşmesi
• Tarlacı sayısında azalma; kovan önünde az sayıda sürünen ya da ölü arı
• Ana arının sessizce değiştirilmesi veya erken kaybı
• Sonbaharda güçlü görünen koloninin kışı geçirememesi

Nasıl bulaşır?

• Sporla kirlenmiş petek, bal ve polen; kullanılmış çerçevelerin kovanlar arasında dolaştırılması
• Kovan içinde temizlik yapan ve besin paylaşan arılar
• Yağmacılık ve şaşıran arılar
• Kirli, durgun ortak su kaynakları
• Koloni, paket arı ve ana arı alışverişi

Kovanda nasıl doğrulanır?

1. Doğru arıyı örnekleyin. Spor yükü en çok yaşlı arılarda olur; örneği mümkünse uçuş deliğine dönen tarlacılardan alın. Kuluçka alanındaki genç arılar daha az spor taşır ve sonucu olduğundan iyi gösterebilir. Genellikle 30 kadar arı yeterlidir; laboratuvarın istediği sayıyı önceden sorun.
2. Mikroskop incelemesi: Arıların karınları az miktar suyla ezilir, 400 kat büyütmede sporlar aranır. Mikroskobu olan arıcılar bu yöntemi öğrenebilir.
3. Tür ayrımı: N. ceranae ile N. apis'i ayırmak için laboratuvarda moleküler test yapılır.

Bağırsağın dışarıdan görünüşü (şişkin, beyazımsı orta bağırsak) N. apis'te daha belirgindir; N. ceranae'de çoğu zaman güvenilir bir işaret değildir.

Diğer baskılarla birlikte etkisi

N. ceranae'nin koloniye etkisi bölgeye ve koşullara göre değişir. Bazı araştırmalar onu ağır koloni kayıplarıyla ilişkilendirmiş, bazıları daha sınırlı etki bulmuştur. Ortak görüş şudur: varroa, virüsler, yetersiz beslenme ve tarım ilacı maruziyetiyle birleştiğinde zarar belirgin biçimde artar. Koloni açıklanamayan biçimde zayıflıyorsa tek bir sebep aramak yerine bütün bu etkenlere birlikte bakın.

Ne yapmalı?

1. Eski, koyu petekleri düzenli yenileyin. Sporlar petekte birikir; her yıl peteklerin bir kısmını yenilemek en etkili yapısal önlemdir.
2. Beslenmeyi güçlü tutun. Çeşitli ve yeterli polen kaynağı, nektar kıtlığında zamanında besleme koloninin direncini artırır.
3. Varroayı kontrol altında tutun. Toplam baskıyı azaltmanın en önemli adımıdır.
4. Temiz su sağlayın. Arılığa yakın, temiz ve akan ya da sık yenilenen bir su kaynağı bulundurun.
5. Kalıcı zayıf koloniyi toparlayın. Ana arıyı yenilemek ve koloniyi temiz peteğe aktarmak yardımcı olur. Ağır enfekte bir koloniyi sağlıklı bir koloniyle birleştirmek hastalığı taşıyabilir; birleştirmeden önce tanıyı netleştirin.
6. Boş petekleri temizleyin. Hastalıklı kolonilerden çıkan boş, balsız petekler asetik asit buharıyla dezenfekte edilebilir. Asit aşındırıcıdır; koruyucu ekipmanla, açık havada ve arısız ortamda uygulanır.
7. Petek ve çerçeveyi koloniler arasında dolaştırmayın. Özellikle hastalıklı kolonilerden çıkan malzemeyi sağlıklı kolonilere vermeyin.

İlaç tedavisi

Geçmişte nosemaya karşı kullanılan fumagilin, Avrupa Birliği dahil birçok ülkede ruhsatlı değildir ve N. ceranae'ye karşı etkinliği tartışmalıdır. Piyasadaki bitkisel "nosema destek" ürünlerinin etkinliğine dair kanıtlar ise sınırlıdır. Kendi başınıza ilaç kullanmayın; ülkenizdeki ruhsatlı seçenekleri ve bal hasadıyla ilgili kısıtlamaları veteriner hekiminize danışın.