Varroa (Varroa destructor)

Varroa destructor, bal arısının en önemli paraziti ve dünya genelinde koloni kayıplarının başlıca nedenidir. Akar hem arıyı zayıflatır hem de virüsleri, özellikle deforme kanat virüsünü yayar; müdahale edilmeyen koloni genellikle birkaç yıl içinde çöker. Başarının anahtarı belirti beklemek değil, düzenli sayım yapıp doğru zamanda müdahale etmektir.

Nedir, nasıl yayılır?

Varroa'nın asıl konağı Asya bal arısıdır (Apis cerana). Yirminci yüzyılın ortasında batı bal arısına (Apis mellifera) geçti ve bugün birkaç ada ve bölge dışında dünyanın hemen her yerinde bulunur; Avustralya'da da 2022'de tespit edildi. Asya bal arısı akarla uzun bir ortak geçmişe sahip olduğu için savunma davranışları geliştirmiştir; bizim arılarımızda bu savunma zayıftır.

Akar kovanlar arasında yağmacılık, arıların yanlış kovana girmesi (şaşırma), oğullar, koloni ve çerçeve alışverişiyle taşınır. Varroa'sı kontrol altına alınmamış ya da çöken bir koloni, çevresindeki kovanlara büyük miktarda akar bulaştırabilir.

Yaşam döngüsü: mücadelenin mantığı

Akar yalnızca kapalı yavru gözünde çoğalır. Dişi akar, göz kapanmadan kısa süre önce larvanın yanına girer ve besin sıvısının altına saklanır. Göz kapandıktan sonra yumurtlar: ilk yumurtadan erkek, sonrakilerden dişiler çıkar ve göz içinde çiftleşirler. Arı çıktığında olgun dişi akarlar da onunla birlikte dışarı çıkar ve ergin arıların üzerinde taşınır.

Erkek arı gözü daha uzun süre kapalı kaldığı için akar orada daha çok yavru yetiştirir; bu yüzden akar erkek yavruyu tercih eder. Erkek yavru kesiminin ve yavrusuz dönem uygulamalarının işe yaramasının nedeni budur.

Nasıl zarar verir?

Akar uzun süre yalnızca arının kan sıvısıyla beslendiği sanıldı; güncel araştırmalar büyük ölçüde yağ dokusundan beslendiğini gösteriyor. Yağ dokusu bağışıklık, zehirli maddelerin arındırılması ve kış dayanıklılığı için kritik olduğundan zarar sanıldığından derindir:

• Çıkan arının ağırlığı ve ömrü azalır, bağışıklığı zayıflar.
• Kış arılarının yağ dokusu zedelenirse koloni kışı çıkaramaz.
• Akar, deforme kanat virüsü başta olmak üzere çeşitli virüsleri doğrudan arının vücuduna aktarır. Kayıplarda asıl yıkıcı etken çoğu zaman bu virüslerdir.

Çöken bir kovanda az akar görülmesi yanıltıcıdır: virüs yükü o noktada zaten yükselmiştir ve akarlar yağmacı arılarla komşu kovanlara taşınmış olabilir.

Nasıl tanınır?

• Ergin arıda: Karın halkaları arasında ya da göğüste kızıl-kahve, yassı akarlar. Akarların çoğu halkaların arasına gizlendiği için gözle sayım yanıltır.
• Yavruda: Dağınık (alacalı) yavru, delinmiş ya da yeniden açılmış kapaklar, açılan gözlerde pupa üzerinde akar ve göz duvarında beyaz akar dışkısı.
• Genç arıda: Buruşuk, kısa, işe yaramaz kanatlar ve kısa kalmış karın (deforme kanat virüsü).
• Kovan önünde: Sürünen, uçamayan arılar; sonbaharda açıklanamayan hızlı erime.

Benzer durumlardan farkı

Kovanda nasıl ölçülür?

• Alkol (ya da deterjanlı su) yıkama: Yavrulu bir çerçeveden yaklaşık 300 arı (yarım çay bardağı kadar) alınır, kapaklı kapta çalkalanır, düşen akarlar sayılır. En güvenilir saha yöntemidir; örneklenen arılar ölür. Ana arının örnekte olmadığından emin olun.
• Pudra şekeri yöntemi: Aynı miktar arı pudra şekeriyle kaplanıp çalkalanır, akarlar elekten dökülür; arılar kovana geri verilebilir. Yıkamaya göre biraz daha az akar yakalar.
• Doğal düşüş sayımı: Tel dipli kovanda altlığa birkaç gün düşen akarlar sayılıp güne bölünür. Eğilimi izlemek ve uygulama etkisini görmek için yararlıdır.
• Erkek yavru açma: Sırlama çatalıyla erkek pupalar çıkarılır, üzerlerindeki akarlara bakılır; hızlı bir ön fikir verir.

Sonucu 100 arıdaki akar sayısı olarak hesaplayın. Genel bir kural olarak yaz ve yaz sonunda 100 arıda 2–3 akarın üzeri müdahale gerektirir; eşikler bölgeye, mevsime ve kovandaki yavru miktarına göre değişir. Arılıktaki birkaç kovanı değil, mümkünse her kovanı ölçün.

Ne yapmalı? Adım adım

1. Ölçün: İlkbaharda, bal hasadından hemen sonra ve sonbaharda sayım yapın.
2. Kimyasal olmayan yöntemleri kullanın: İlkbaharda erkek arı yavrusu kesimi (tuzak petek), bölme ve oğul alma sırasında yavru kesintisi, ana arıyı geçici kafesleme ile yavrusuz dönem oluşturma.
3. Eşik aşıldıysa ruhsatlı ürünle müdahale edin: Bal hasadından sonra, kış arıları yetişmeden önce.
4. Arılıktaki bütün kovanları aynı dönemde tedavi edin; aksi hâlde tedavi edilmeyen kovanlar diğerlerine yeniden akar taşır.
5. Uygulamadan sonra yeniden ölçün. En çok atlanan ve en pahalıya patlayan adım budur.
6. Yavrusuz dönemde (genellikle kış başı) temizlik uygulaması yapın; bu dönemde akarların tamamı arıların üzerindedir.

Tedavi ve ilaç bilgisi

Yalnızca ülkenizde ruhsatlı veteriner ürünleri kullanın; ürün, doz ve uygulama süresini prospektüsten ya da veteriner hekiminizden alın. Başlıca etken madde grupları:

• Oksalik asit: Damlatma ya da buharlaştırma ile, en iyi sonucu yavrusuz dönemde verir; kapalı yavrudaki akarlara etki etmez.
• Formik asit: Kapalı yavru içindeki akarlara da ulaşabilen az sayıdaki seçenektendir; etkinliği ve arıya zararı dış sıcaklığa çok bağlıdır.
• Timol esaslı ürünler: Etkinliği sıcaklığa bağlıdır; birkaç hafta süren uygulama gerektirir.
• Amitraz içerikli şeritler: Sentetik akarisit; direnç gelişimini önlemek için sürekli kullanılmamalıdır.

Zamanlama ve önleme

Yılın kritik anı yaz sonudur: kış arıları o dönemde yetişir. Akar yükü bu dönemde yüksekse, sonbaharda kovan dolu görünse bile koloni kışı çıkaramayabilir. Ağustos-eylül sayımları, ertesi ilkbaharda kaç kovanın canlı olacağını büyük ölçüde belirler.

• Petekleri düzenli yenileyin, yağmacılığı önleyin, kovanları arıların şaşırmasını azaltacak biçimde yerleştirin.
• Satın aldığınız koloni ve oğulları arılığa katmadan önce ölçün ve gerekirse tedavi edin.
• Komşu arıcılarla uygulama zamanını eşgüdümlemek yeniden bulaşmayı azaltır.
• Her kovan için sayım sonuçlarını ve uygulamaları kaydedin.