Erkek Arı

Erkek arı (kör arı, dron), bal arısı kolonisinde döllenmemiş yumurtadan gelişen, iğnesi olmayan ve tek görevi çiftleşmek olan bireydir. İri gövdesi, başın üstünde birleşen dev gözleri ve derin uğultusuyla kovanda kolayca tanınır. Arıcı için erkek arı; ana arı kalitesinin, varroa baskısının ve anasızlığın önemli bir göstergesidir.

Erkek arı nedir, kolonide ne işe yarar?

Erkek arı, koloninin üreme ortağıdır. Kovan işlerine katılmaz: nektar ve polen toplamaz, petek örmez, yavru beslemez, kovanı savunmaz. Görevi, başka kolonilerden gelen genç ana arılarla havada çiftleşerek annesinin genlerini sonraki kuşaklara taşımaktır.

Güçlü bir koloni ilkbahar ve yaz boyunca birkaç yüzden birkaç bine kadar erkek arı besler. Bu, bir besin yüküdür; koloni bu masrafı ancak kaynak bol olduğunda üstlenir. Normal bir kolonide kışın erkek arı bulunmaz.

• Genetik taşıyıcı: Erkek arı, annesi olan ana arının genlerini aktarır. Bu yüzden ıslahçılar erkek arıyı çoğu zaman "annesinin uçan üreme hücresi" diye tarif eder.
• Kolonilerin üremesi: Koloni, yalnız oğul vererek değil, erkek arıları aracılığıyla çevredeki ana arıları dölleyerek de genlerini yayar.
• Arıcıya gösterge: Erkek yavrunun miktarı, yeri ve zamanı; koloninin gücü, oğul hazırlığı ve ana arının durumu hakkında bilgi verir.

Erkek arı nasıl oluşur?

Erkek arı döllenmemiş yumurtadan gelişir. Ana arı yumurtlamadan önce gözü ön bacaklarıyla yoklar; geniş erkek gözüne bıraktığı yumurtayı döllemez. Bu yüzden erkek arının babası yoktur, ama dedesi vardır: annesinin babası.

Döllenmemiş yumurtadan geldiği için erkek arı her kromozomdan yalnız bir kopya taşır. Ürettiği spermlerin hepsi genetik olarak birbirinin aynıdır. Aynı erkekle döllenmiş kız kardeş işçiler bu yüzden birbirine çok yakın akrabadır.

Erkek arı gözü neden büyüktür?

Erkek arı gözü işçi gözünden belirgin biçimde geniştir: işçi gözü yaklaşık 5,2–5,4 mm, erkek gözü ise yaklaşık 6,2–6,9 mm genişliktedir. Arılar erkek gözünü çoğunlukla çerçevenin alt ve yan kenarlarına, petek aralarındaki boşluklara örer. Kapalı erkek yavrusunun kapakları mermi başı gibi kabarıktır.

İşçi gözlerinde kabarık kapaklı, dağınık erkek yavrusu görüyorsanız sorun var demektir. Bu, ya spermi tükenmiş (erkek yumurtlayan) bir ana arının ya da anasız kalmış kolonide yumurtlamaya başlayan yalancı ana işçilerin işaretidir. Bu erkekler dar gözde büyüdükleri için normalden küçük olur.

Erkek arı kaç günde çıkar?

Erkek arı üç birey içinde en uzun sürede gelişen bireydir: yumurtadan ergine yaklaşık 24 gün. Bunun en uzun bölümü kapalı (pupa) dönemidir.

Süreler sıcaklığa ve ırka göre bir-iki gün oynayabilir. Kapalı dönemin uzun olması, varroanın erkek yavruyu neden tercih ettiğini açıklar: akar kapalı gözde ne kadar uzun kalırsa o kadar çok yavru yetiştirir.

Erkek arı nasıl tanınır?

Kovanda erkek arıyı tanımak kolaydır; ilk yıllarda asıl karıştırılan, ana arı ile erkek arıdır.

• Gözler: Çok büyüktür ve başın tepesinde birbirine değer. İşçi ve ana arıda gözler başın yanlarında ayrı durur.
• Gövde: İşçiden iri ve tıknaz, ağırlığı yaklaşık iki katıdır. Karın ucu küt ve yuvarlaktır; ana arının karnı ise uzun ve sivridir.
• Antenler: Bir boğum fazladır ve ana arı feromonunu uzaktan algılayan çok sayıda koku algılayıcısı taşır.
• İğne yok: İğne, değişmiş bir yumurtlama organıdır; erkekte bulunmaz.
• İş organları yok: Polen sepeti, mum bezi ve arı sütü bezi yoktur; dili kısadır, çiçekten nektar alamaz.
• Ses: Uçarken daha kalın ve gürültülü vızıldar; yeni başlayanları ürkütse de zararsızdır.

Erkek arı ne kadar yaşar?

Gözden çıkan erkek arı ilk günlerde işçiler tarafından beslenir, sonra baldan kendisi yer. Yaklaşık 10–12 günde cinsel olgunluğa ulaşır; bu arada kısa yön bulma uçuşları yapar. Yaz aylarında ömrü genellikle birkaç haftadır. Çiftleşen erkek hemen ölür; çiftleşemeyenler ya yaşlanarak ölür ya da sezon sonunda kovandan atılır.

Erkek arılar arılık içinde kovandan kovana kolayca sürüklenir. Başka kolonide de genellikle kabul görürler. Bu yüzden kovan önünde gördüğünüz erkeklerin hepsi o kovanın olmayabilir.

Erkek arı nasıl çiftleşir?

Olgun erkekler sıcak ve güneşli günlerde, çoğunlukla öğleden sonra kovandan çıkar. Çok sayıda koloniden gelen erkekler, her yıl aşağı yukarı aynı yerlerde oluşan erkek arı toplanma alanlarında yerden onlarca metre yükseklikte bekler. Genç ana arı bu alana uçtuğunda erkekler onu hem büyük gözleriyle hem de ana arı feromonunu algılayarak bulur.

1. Çiftleşme havada olur. Erkek, ana arıya tutunur ve üreme organı dışarı doğru dönerek (evrilerek) spermini bırakır.
2. Erkek arı ölür. Organın bir kısmı kopar ve ana arıda kalır; erkek felç olup düşer.
3. Çiftleşme işareti: Ana arının karın ucunda kalan beyazımsı parça, sonraki erkek ya da kovandaki işçiler tarafından çıkarılır.
4. Çoklu çiftleşme: Ana arı bir ya da birkaç uçuşta çoğunlukla 10–20 erkekle çiftleşir ve topladığı spermi ömür boyu sperm kesesinde saklar.

Toplanma alanları kovandan birkaç kilometre uzakta olabilir. Bu yüzden bir ana arının hangi erkeklerle çiftleşeceğini arıcı tam olarak denetleyemez; çevredeki bütün kolonilerin erkekleri işin içindedir.

Erkek arı neden önemli? Islah ve ana arı kalitesi

Bir işçi arının genlerinin yarısı babasından, yani bir erkek arıdan gelir. Kaliteli bir ana arı, kötü huylu ya da hastalığa yatkın kolonilerin erkekleriyle çiftleşirse yavrular annenin üstün özelliklerini tam taşımaz. Çoklu çiftleşme koloniye genetik çeşitlilik kazandırır; bu çeşitlilik hastalıklara dayanıklılığı ve koloninin düzenini güçlendirir.

Ana arı yetiştiren arıcı, erkek arı kaynağını da planlamalıdır:

• Seçilmiş baba kolonileri: Uysal, temizlik davranışı güçlü, verimli ve varroaya dayanıklı kolonilere ilkbaharda erkek petek ya da boş çerçeve verin.
• İstenmeyen erkekleri azaltın: Huysuz ya da zayıf kolonilerde erkek yavruyu kesim çerçevesiyle sınırlayın.
• Zamanlama: Erkek arıların olgunlaşması yaklaşık beş hafta (24 gün gelişim ve 10–12 gün olgunlaşma) sürer; ana arı yetiştirme takvimi buna göre kurulur.
• Sağlıklı erkek: İyi beslenmiş ve varroa yükü düşük kolonilerin erkekleri daha kalitelidir; akar ve virüsler erkeklerin gelişimini ve üreme gücünü zayıflatabilir.

Denetimli çiftleşme için yalıtılmış çiftleştirme istasyonları ya da yapay tohumlama kullanılır; bunlar uzmanlık isteyen yöntemlerdir.

Erkek yavru ve varroa: kesim çerçevesi nasıl kullanılır?

Varroa destructor akarı üremek için erkek yavruyu, işçi yavrusuna göre birkaç kat daha sık seçer. Bu tercih, akarın bir kısmını tuzağa düşürmek için kullanılır.

1. İlkbaharda, koloni güçlenip erkek petek örmeye başladığında yavrulu bölmeye temel petek konmamış ya da yarım bir çerçeve (kesim çerçevesi) verin.
2. Arılar boşluğa erkek gözü örer, ana arı yumurtlar.
3. Erkek yavrusu kapandıktan sonra ve erkekler çıkmadan önce (kapanmadan sonraki ilk hafta içinde) kapalı petek bölümünü kesip çıkarın.
4. Kesilen parçayı dondurarak ya da eriterek imha edin; çerçeveyi geri takın.
5. Uygulamayı ilkbahar ve yaz başında birkaç tur tekrarlayın.

Kapalı erkek pupalarını çatalla açıp akara bakmak, varroa düzeyi hakkında hızlı bir fikir de verir. Yöntem akar artışını yavaşlatır ama tek başına yeterli değildir; düzenli akar sayımı ve gerektiğinde ruhsatlı bir uygulamayla birlikte kullanılmalıdır.

Sonbaharda erkek arılar neden kovandan atılır?

Nektar akımı bitip kış yaklaştığında işçiler erkek arıları beslemeyi bırakır, onları petek kenarlarına iter ve sonunda kovandan dışarı sürükler. Uçamayan ya da dışarıda kalan erkekler kısa sürede ölür. Bu sert görünen davranış, koloninin kış stokunu korumasıdır.

Buna karşılık geç sonbaharda ya da kışın kovanda hâlâ çok sayıda erkek arı varsa kolonide bir sorun olabilir: anasızlık, yaşlanmış ya da erkek yumurtlayan bir ana arı veya yalancı ana. Böyle bir kolonide yumurta ve genç larva olup olmadığına bakın.

• İlkbaharda bol erkek: Normaldir; güçlü koloninin ve yaklaşan oğul döneminin işaretidir.
• İşçi gözünde dağınık erkek yavrusu: Ana arı ya da yalancı ana sorunudur.
• Sonbaharda atılmayan erkekler: Anasızlık açısından kontrol edin.