Yatay Kovanlar

Yatay kovan, çerçevelerin ya da üst çıtaların üst üste katlar yerine tek bir uzun gövdede yan yana dizildiği kovan tipidir. Koloni yana doğru büyür, kat kaldırmak gerekmez; bu yüzden özellikle belini korumak isteyen ve sabit arılıkta az sayıda kovanla çalışan arıcılar tarafından tercih edilir. Üst çıtalı (Kenya ve Tanzanya tipi), Layens ve uzun gövdeli Langstroth başlıca türleridir.

Yatay kovan nasıl çalışır?

Uzun gövdenin bir bölümünde koloni yaşar; kullanılmayan kısım hareketli bir bölme tahtası ile ayrılır. Koloni büyüdükçe bölme tahtası geri çekilir ve yeni çerçeve ya da çıta eklenir. Yavru alanı genellikle uçuş deliğine yakın tarafta kalır, arılar balı yavru alanının öbür yanına, gövdenin uzak ucuna doğru depolar.

Hasat, dikey kovandaki gibi üstteki ballık kaldırılarak değil, yavru alanından uzak uçtaki bal petekleri tek tek alınarak yapılır.

Yatay kovan çeşitleri nelerdir?

Üst çıtalı kovan (Kenya ve Tanzanya tipi)

Çerçeve yerine yalnız üst çıta kullanılır; arılar peteği çıtadan aşağı doğru serbestçe örer. Kenya tipinde yan duvarlar içe doğru eğimlidir; bu biçim, arıların peteği duvara yapıştırmasını azaltır. Tanzanya tipinde duvarlar dikdir. Yapımı ucuzdur ve yerel malzemeyle yapılabilir; bu yüzden Afrika'da ve hobi arıcılığında yaygındır.

Layens kovanı

19. yüzyılda Fransız Georges de Layens'in geliştirdiği, derin ve dar çerçeveli yatay kovandır. Çerçeveli olduğu için petek sağlamdır ve süzülebilir. İspanya ve Doğu Avrupa'nın bazı bölgelerinde hâlâ kullanılır.

Uzun gövdeli Langstroth

Standart Langstroth çerçevelerinin tek bir uzun gövdede yan yana kullanıldığı tiptir. En büyük üstünlüğü, çerçevelerin arılıktaki diğer Langstroth kovanlarla ve ruşetlerle değiştirilebilir olmasıdır; petek süzme makinesinde süzülebilir.

Geleneksel yatay kovanlar

Yatay konumda duran kütük karakovanlar ve duvara gömülü kil kovanlar da bu gruba girer; ancak çerçeve ya da çıta olmadığı için sabit petekli kovan sayılırlar.

Yatay kovanın avantajları

• Kat kaldırma yok: Ağır ballık indirilmez; bel ve sırt için en büyük kazançtır.
• Sakin muayene: Çerçeveler sırayla, yalnız gereken kısım açılarak incelenir; koloninin tamamı açığa çıkmaz.
• Kolay alan ayarı: Bölme tahtası ileri geri alınarak hacim ayarlanır.
• Basit yapım: Üst çıtalı tipler yerel kereste ile yapılabilir; temel petek gerekmez.
• Gözlem: Bazı modellerde yan gözlem camı bulunur; kovan açılmadan petek gelişimi izlenir.

Yatay kovanın dezavantajları

• Sınırlı ballık alanı: Dikey kovandaki gibi kat eklenemez; güçlü akımda yer daralır ve oğul eğilimi artabilir.
• Taşınması zor: Uzun ve ağır gövde göçer arıcılığa uygun değildir.
• Kırılgan doğal petek: Üst çıtalı tiplerde petek sıcakta yumuşar ve kolay kopar; süzme makinesinde süzülemez, kesilip ezilerek ya da preslenerek hasat edilir.
• Standart dışılık: Üst çıta ve Layens çerçevesi, çevredeki kovanlarla değiştirilemez.
• Yer kaplar: Aynı sayıda koloni için arılıkta daha çok alan gerekir.

Yatay kovanda adım adım yönetim

1. Petek kılavuzu: Üst çıtaların ortasına mum şeridi ya da üçgen kılavuz takın; aksi hâlde arılar peteği çıtalara çapraz örer ve kovan muayene edilemez hâle gelir.
2. Doğru çıta genişliği: Yavru petekleri için çıtalar yaklaşık 32–35 mm genişliğinde olmalıdır; aralık bozulursa petekler birbirine kaynar.
3. Genişletme: Yeni boş çıtaları yavru alanının ortasına değil, yavru alanı ile bal alanı arasına ya da kenara ekleyin; yavru ortasına konan boş çıta yuvayı ikiye böler ve ısı kaybına yol açar.
4. Muayene: Peteği kaldırmadan önce duvara yapışan kenarı ince bıçakla ayırın; peteği her zaman dik tutun, yalnız dikey düzlemde çevirin.
5. Hasat: Yavru alanından uzak uçtaki, tamamen sırlanmış bal peteklerini alın; kışlık stoku kümenin hemen yanında bırakın.
6. Varroa izleme: Telli taban ve sayım tablası kullanın; yatay kovanda da akar kontrolü zorunludur.

Yatay kovanda kışlatma farkı

Dikey kovanda küme, stoku yukarı doğru tüketir. Yatay kovanda ise küme yana doğru ilerler. Bu nedenle kışlık bal petekleri kümenin yanında, arada boş çıta bırakılmadan kesintisiz bir hat hâlinde dizilmelidir. Soğuk bir dönemde küme boş bir petekle karşılaşırsa, birkaç petek ötedeki bala ulaşamayıp açlıktan ölebilir.

Kullanılmayan kısım bölme tahtasıyla kapatılır ve gerekirse bu boşluk yalıtım malzemesiyle doldurulur. Uçuş deliği kümeye yakın ve dar tutulur.

Yatay kovan kime uygundur?

Sabit arılıkta çalışan, az sayıda koloniyle ilgilenen, ağır kaldırmakta zorlanan ve doğal petek üretimine ilgi duyan arıcılar için elverişlidir. Göçer arıcılık yapan, yüksek süzme bal verimi hedefleyen ya da çok sayıda kovanla çalışan arıcılar için uygun değildir. Çevrenizde Langstroth yaygınsa, uzun gövdeli Langstroth hem yatay çalışmanın rahatlığını hem de çerçeve uyumunu birlikte sağlar.