Asya Bal Arısı (Apis cerana)

Asya bal arısı (Apis cerana, doğu bal arısı), Afganistan'dan Japonya'ya, Rusya'nın Uzak Doğusu'ndan Endonezya'ya kadar Asya'nın yerli bal arısıdır ve bizim bal arımız Apis mellifera'dan ayrı bir türdür. Varroa akarının asıl konağıdır: milyonlarca yıllık birlikte evrim sayesinde akarla dengede yaşar. Onun savunma davranışları, bugün varroaya dayanıklı bal arısı ıslahının başlıca örneğidir.

Asya bal arısı nedir, bal arımızdan farkı ne?

Apis cerana ile Apis mellifera aynı cinsten ama farklı türlerdir; birbirleriyle çiftleşip döl veremezler. Asya bal arısı da bal arımız gibi karanlık kovuklarda çok sayıda paralel petek örer, bu yüzden kovanda tutulabilir. Asya'da Çin, Japonya, Hindistan, Nepal ve Güneydoğu Asya'da geleneksel arıcılığın temel arısıdır.

Asya bal arısı nerede yaşar? Alt türleri

Çok geniş bir alana yayılmıştır ve bölgeden bölgeye belirgin farklılık gösterir. Sık anılan alt türler ve gruplar:

• A. c. cerana: Çin'in büyük bölümü ve kuzeydoğu Asya; Çin'de "yerli arı" olarak tutulur.
• A. c. japonica: Japonya'nın yerli arısı.
• A. c. indica: Hindistan'ın güneyi, Sri Lanka ve Güneydoğu Asya'nın tropik kesimleri; daha küçük ve sarımsı.
• Himalaya grubu (A. c. himalaya vb.): Himalaya'nın dağlık kuşağında; daha iri ve koyu (bkz. Himalaya bal arıları).
• A. c. javana: Endonezya; Avustralya'ya ulaşan istilacı popülasyonun kökeni.

Varroa ile birlikte evrim: nasıl dengede yaşar?

Varroa akarları (Varroa jacobsoni ve Varroa destructor) Asya bal arısıyla birlikte evrimleşmiştir. Bu uzun ilişki sonunda arı, akarı koloni düzeyinde zararsız kılan savunmalar geliştirmiştir:

• Akar yalnız erkek yavruda ürer: Asya bal arısında varroa, pratikte yalnızca erkek arı yavrusunda çoğalabilir; işçi yavrusunda üremesi çok sınırlıdır. Erkek yavru ise yılın kısa bir döneminde bulunur.
• Bulaşık erkek yavrunun gömülmesi: İşçiler, içinde çok sayıda akar bulunan erkek yavru gözlerini açmaz, kapalı bırakır; akar da yavruyla birlikte gözün içinde ölür.
• Tımar (grooming): Arılar kendi üzerlerindeki ve birbirlerinin üzerindeki akarları çok etkili biçimde temizler, ısırıp zarar verir.
• Hijyenik davranış: Bulaşık işçi yavrusunu tanıyıp gözden çıkarır.
• Erkek arı gözü kapağındaki delik: Asya bal arısının erkek yavru gözleri, ortasında küçük bir delik bulunan sert, konik bir ipek kapakla örtülür; bu, türe özgü tanınma işaretlerinden biridir.

Varroa bal arımıza nasıl geçti?

Yirminci yüzyılda batı bal arısı, Asya bal arısının yaşadığı bölgelere taşındı. İki tür yan yana yaşayınca akar yeni konağa geçti. Bugün dünyaya yayılmış olan Varroa destructor'ın yalnızca iki genetik tipi bu geçişi başarmıştır: dünya geneline yayılan ve çok zararlı olan "Kore tipi" ile daha sınırlı bir alanda bulunan "Japon tipi". Japon tipinin geçişi, 1950'lerin sonunda batı arısının Japonya'ya getirilmesinin ardından olmuştur.

Yeni konak bu savunmalara sahip değildi: akar batı arısının işçi yavrusunda da ürüyor, koloni boyunca hızla çoğalıyor ve virüsleri yayıyordu. Varroanın bugün arıcılığın bir numaralı sorunu olmasının temel nedeni budur.

Asya bal arısının başka özellikleri

• Isı topu savunması: Büyük yaban arıları (Vespa) yuvaya saldırdığında işçiler yaban arısını sarıp kas titretmesiyle topun içini yaklaşık 46 °C'ye çıkarır. Bu sıcaklık ve topun içinde biriken karbondioksit yaban arısını öldürür, arılar ise dayanabilir.
• Propolis kullanmaz: Kovan içinde propolis toplamaz; bu yüzden balmumu güvesine karşı daha savunmasızdır.
• Yuva terki: Kıtlık, sık rahatsız edilme, güve ya da hastalık durumunda koloni kolayca yuvasını bırakıp gider.
• Serinde tarlacılık: Küçük gövdesine rağmen serin sabahlarda ve kapalı havada da uçabilir.
• Nosema ceranae: Bal arılarında yaygın olan Nosema ceranae mikrosporidyumu ilk kez bu türde tanımlanmış, adını da ondan almıştır; sonradan batı bal arısına yayılmıştır.

Karşılaştığı tehditler

• Tay kese yavru virüsü: 1970'lerden bu yana Güney ve Güneydoğu Asya'da Asya bal arısı kolonilerinde büyük kayıplara yol açtı.
• Batı bal arısıyla rekabet: Daha verimli olduğu için yerel arının yerini alması; kaynak rekabeti ve çiftleşme karışıklıkları.
• Habitat kaybı ve geleneksel arıcılığın gerilemesi.

İstilacı Asya bal arısı

Asya bal arısı kendi bölgesi dışında zararlı olabilir. Avustralya'da 2007'de Cairns kentinde tespit edilen Endonezya kökenli popülasyon, yoğun mücadeleye rağmen yok edilemedi ve 2011'de eradikasyonun mümkün olmadığı kabul edildi. Endişe; kaynak rekabeti, batı arısı kovanlarını yağmalama ve beraberinde taşıyabileceği akarlardır. Bu örnek, canlı arı hareketinde biyogüvenlik denetiminin önemini gösterir.

Arıcılık için dersler

Asya bal arısı Türkiye için bir arıcılık alternatifi değildir ve getirilmesi söz konusu olamaz. Ama varroaya karşı nasıl direnç oluşabileceğini gösteren canlı bir örnektir:

1. Hijyenik davranış ve varroaya duyarlı hijyen (VSH) için seçim, bu türün davranışlarından esinlenmiştir.
2. Tımar davranışı güçlü hatlar, ıslah programlarında aranan özellikler arasındadır.
3. Erkek arı peteği tuzağı gibi biyoteknik yöntemler, akarın erkek yavruyu tercih etmesinden yararlanır.

Koloninizin ırkını kanattan öğrenin

Aynı koloniden kanat fotoğrafları çekin; BeesLike uygulaması kanat şeklini ölçer ve ırk oranlarını verir.

Irk analizi nasıl çalışır? →