Geleneksel Kovanlar

Geleneksel kovanlar, hareketli çerçevesi olmayan ve arıların peteği doğrudan gövdenin iç yüzeyine ördüğü kovanlardır: oyulmuş kütük, saman ve söğüt sepet, kil boru, mantar ve tahta sandık bunların başlıcalarıdır. Türkiye'de bu gruba genel olarak karakovan denir. Ucuz ve yerel malzemeyle yapılabilirler, ancak koloni denetlenemediği için hastalık ve varroa kontrolü yapılamaz.

Geleneksel kovan nedir?

Hareketli çerçeveli kovanlar 19. yüzyılın ortasında yaygınlaşmadan önce arıcılık binlerce yıl boyunca sabit petekli kovanlarla yapıldı. Bu kovanlarda arılar peteği tavandan ve duvarlardan serbestçe örer; petekler kovana yapışıktır ve çıkarılıp incelenemez. Bal ancak petekler kesilerek alınır.

Bugün bu kovanlar Afrika, Asya ve Doğu Avrupa'nın kırsal kesimlerinde hâlâ kullanılır; Avrupa'nın birçok yerinde ise müzelerde ve açık hava köy müzelerinde kültürel miras olarak korunur.

Türkiye'de geleneksel kovanlar: karakovan

• Kütük ve tahta karakovan: İçi oyulmuş ağaç gövdesi ya da kalın tahtadan sandık. Doğu Karadeniz'de ormanda ağaçlara ve direklere asılarak ayılardan korunur.
• Sepet kovan: Dallardan örülüp çamur ve hayvan gübresiyle sıvanan gövde; geçmişte Anadolu'nun birçok yerinde kullanıldı.
• Toprak kovan: Kilden yapılmış boru biçimli kovanlar; sıcak ve kurak bölgelerde taş sığınaklarda ya da duvar içinde istiflenir. Kalın kil duvar, yaz sıcağına karşı yalıtım sağlar.

Dünyada geleneksel kovan çeşitleri

Saman ve söğüt sepet kovanlar

Avrupa'da yüzyıllarca en yaygın kovan, çan biçimli saman sepet kovandı. Söğüt dalından örülen sepetler ise yağmur geçirmemesi için çamur ve tezekle sıvanırdı. Sepetler yağmurdan korumak için duvar nişlerine ya da sundurmalara konurdu.

Kütük ve ağaç kovanları

Oyulmuş kütükler hem yatay hem dikey kullanılır. Doğu Avrupa ve Rusya'da yaşayan ağaç arıcılığında ise canlı ağacın gövdesine oyuk açılıp kapakla kapatılır; bu gelenek bugün kültürel miras olarak korunmaktadır. Doğu Afrika'da uzun kütük ya da kabuk kovanlar ağaç dallarına asılır.

Kil, mantar ve diğer malzemeler

Orta Doğu'da ve Akdeniz çevresinde kil borular binlerce yıldır kullanılır; borular yan yana ve üst üste istiflenip üzeri örtülür. İber Yarımadası'nda ve Güney Fransa'da mantar meşesi kabuğundan yapılan kovanlar yaygındı.

Geleneksel kovanların avantajları

• Düşük maliyet: Yerel malzemeyle, alet gerektirmeden yapılabilir.
• İklim uyumu: Kalın kütük ve kil duvarlar iyi yalıtım sağlar; bazı tipler yüzyıllar içinde yerel koşullara uyarlanmıştır.
• Kültürel değer: Bölgesel arıcılık bilgisini ve el sanatlarını yaşatır.
• Doğal petek: Arılar peteği kendi hücre ölçüsünde örer; petekli bal olarak değerli ürün verir.

Geleneksel kovanların temel sınırı: denetim yok

Petek sabit olduğu için koloni ayrıntılı muayene edilemez. Bunun sonuçları ciddidir:

• Hastalık görülmez: Amerikan ve Avrupa yavru çürüklüğü yayılana kadar fark edilmez; hastalıklı kovan yağmacılıkla çevreye bulaş kaynağı olur.
• Varroa izlenemez: Akar düzeyi ölçülemez, tedavi etkili uygulanamaz.
• Ana arı yönetimi yok: Yaşlı ya da kötü ana arı yenilenemez, bölme ve birleştirme yapılamaz.
• Petek yenilenemez: Eski petekte hastalık etkenleri ve kalıntılar birikir.
• Hasat yıkıcıdır: Bal peteği kesilerek alınır; koloni emeğini yeniden harcar. Geçmişte bazı yörelerde hasat için koloninin kükürtle öldürüldüğü de olurdu; bu uygulama bugün terk edilmiştir.

Geleneksel kovandan çerçeveli kovana geçiş

Geçiş, koloni sağlığı ve verim açısından belirgin kazanç sağlar. İki yol vardır:

Aktarma (kesip bağlama)

1. Koloninin güçlü olduğu, havanın ılık ve nektar akımının sürdüğü bir gün seçin.
2. Kovanı hafif dumanla açın; petekleri tek tek kesin.
3. Yavrulu petekleri boş çerçevelere oturtup lastik bant ya da ip ile bağlayın; bal peteklerini ayrı tutun.
4. Çerçeveleri yeni kovana yavru ortada olacak biçimde dizin, arıları üzerine silkeleyin; ana arının yeni kovana girdiğinden emin olun.
5. Akım yoksa hafif besleyin; bir hafta sonra arıların bağlanan petekleri çerçeveye tutturduğunu görünce bantları çıkarın.

Yavaş geçiş (üstten bağlama)

Geleneksel kovan, altına yerleştirilen çerçeveli bir katın üstüne, arıların geçebileceği bir açıklıkla oturtulur. Koloni zamanla aşağıdaki çerçevelere genişler; ana arı alt kata indiğinde araya ana arı ızgarası konur ve üstteki yavru çıktıktan sonra eski kovan alınır. Bu yöntem daha yavaş ama koloniye daha az zarar verir.