Himalaya arı ırkı

Himalaya bal arıları, Himalaya Dağları'nda yaşayan iki farklı bal arısı türünü anlatır: kovanda tutulan, Asya bal arısının Himalaya popülasyonları (Apis cerana, dağlık bölgedeki kolu A. c. himalaya) ve dünyanın en büyük bal arısı olan, sarp kayalıklara açık petek ören Himalaya dev bal arısı (Apis laboriosa). "Himalaya arı ırkı" diye tek bir ırk yoktur; bu arılar bizim bal arımız Apis mellifera'nın bir ırkı da değildir.

Himalaya'da hangi bal arıları yaşar?

Eski metinde "Himalaya arı ırkı" adıyla, sarı-siyah renkli, kovanda yetiştirilen, soğuğa dayanıklı bir ırktan söz ediliyordu. Bu tarif karışıktır. Himalaya'da arıcılık açısından önemli üç bal arısı bulunur:

Himalaya'nın kovan arısı: Asya bal arısı

Himalaya köylerinde yüzyıllardır tutulan arı, Asya bal arısıdır (Apis cerana). Bu tür, bal arımızdan ayrı bir türdür ve onunla çiftleşemez (ayrıntılar için bkz. Asya bal arısı sayfası). Himalaya ve Kuzey Hindistan-Tibet dağlık kuşağındaki popülasyonlar, vücut ölçüleri bakımından ayrı bir "Himalaya grubu" oluşturur; Nepal'in orta-doğu tepelik bölgelerindeki arılar A. c. himalaya alt türü olarak kaydedilmiştir. Bu dağ arıları, tropik Asya'daki akrabalarından genellikle daha iri ve koyu renklidir.

• Kovan tipi: Oyulmuş kütük kovanlar ya da evlerin kalın taş duvarlarına açılmış duvar kovanları. Yöre halkı kovanı ev duvarının içine yapar, uçuş deliği dışarı açılır.
• Koloni: Küçük koloniler, düşük ama sürekli bal verimi.
• Soğuğa uyum: Serin sabahlarda ve yüksek rakımda uçabilir; dağ florasını iyi değerlendirir.
• Tozlaşma: Dağ tarımında elma, sebze tohumculuğu ve yabani bitkiler için önemli bir tozlayıcıdır.

Himalaya dev bal arısı (Apis laboriosa)

Himalaya dev bal arısı, dünyanın en büyük bal arısıdır: işçileri yaklaşık 3 cm uzunluğa ulaşabilir. Göğsü altın sarısı-kahverengi tüylü, karnı koyu ve açık bantlıdır. Eskiden dev bal arısının (Apis dorsata) bir alt türü sayılıyordu; bugün çoğu araştırmacı onu ayrı tür kabul eder.

• Yayılış: Nepal, Butan, Kuzey Hindistan, Yunnan (Çin), Myanmar, Laos ve Vietnam'ın dağlık kesimleri.
• Rakım: Yuvalarını genellikle 2.500–3.000 m yükseklikte kurar; tarlacılar 4.000 m'nin üzerine kadar çıkabilir.
• Yuva: Güney ya da güneybatıya bakan sarp kayalıkların çıkıntıları altında tek, açık ve çok büyük petek; bazı petekler bir insan boyundan geniştir. Aynı kayalıkta çok sayıda koloni yan yana bulunur.
• Mevsimsel göç: Koloniler kışın alçak vadilere iner, ilkbaharda her yıl aynı yüksek kayalıklara döner.
• Soğuğa uyum: İri gövdesi ve yoğun tüyleriyle düşük sıcaklıkta uçabilir; ince havada kaldırma için güçlü kanatlara sahiptir.

Bal avcılığı ve "deli bal"

Himalaya dev bal arısının balı kovandan değil, bal avcılığıyla alınır. Nepal'in bazı dağ köylerinde, özellikle Gurung topluluklarında, avcılar ip merdivenlerle kayalığa sarkar, dumanla arıları uzaklaştırıp peteği keser. Bu geleneksel uygulama çok tehlikelidir ve son yıllarda aşırı hasat ile turizm baskısı, kolonilerin azalmasına yol açtığı için endişe konusudur.

İlkbaharda, kayalıkların çevresinde açan orman gülü (Rhododendron) türlerinden toplanan bal, graiyanotoksin adlı zehirli maddeler içerebilir. Bu bal "deli bal" olarak bilinir; Türkiye'de Doğu Karadeniz'de orman gülünden elde edilen deli bal ile aynı etkiye sahiptir.

Himalaya'da batı bal arısı

Batı bal arısı (Apis mellifera) yirminci yüzyılda Himalaya eteklerine getirildi. Daha büyük koloniler ve daha yüksek bal verimi sağladığı için alçak vadilerde ticari arıcılıkta yaygınlaştı. Ancak:

• Yerel Asya bal arısıyla kaynak rekabeti yaşanır,
• İki tür arasında hastalık ve parazit geçişleri endişe konusudur,
• Yüksek ve soğuk köylerde yerel Asya bal arısı çoğu zaman daha uygun kalır.

Bölgedeki kalkınma kuruluşları, dağ köylerinde Asya bal arısıyla modern çerçeveli kovan arıcılığını da desteklemektedir.

Türk arıcısı için neden ilginç?

• Deli bal bağlantısı: Doğu Karadeniz'deki deli bal ile Himalaya balı aynı bitki grubundan gelir; her iki bölgede de dikkatli tüketim şarttır.
• Yerel arının değeri: Himalaya köylerinde yerel Asya bal arısının batı arısıyla yer değiştirmesi, yerel ırkların korunması konusunda Türkiye'deki tartışmalara benzer.
• Tür ile ırk farkı: "Himalaya arısı" satın alınabilecek bir ırk değildir; bu arılar bizim bal arımızdan ayrı türlerdir.