Çerçeve delik açma ekipmanları

Çerçeve delik açma ekipmanları, kovan çerçevelerinin yan çıtalarına (dikey tellemede üst ve alt çıtalarına) çerçeve telini geçirmek için düzgün hizalı ve eşit aralıklı delikler açmaya yarayan matkap, delik şablonu, çoklu delik tezgâhı ve delik zımbası gibi araçlardır. Bu delikler havalandırma ya da arı geçişi için değil, yalnızca tel içindir; doğru yerde ve doğru çapta açılmaları gergin tellemenin ön koşuludur. Bu sayfada ekipman çeşitlerini, deliklerin nasıl konumlandırılacağını ve sık yapılan hataları anlatıyoruz.

Kovan çerçevesine neden delik açılır?

Çerçeve teli, temel peteği düz ve gergin tutmak için yan çıtalar arasına gerilir. Tel yan çıtalardan, bu amaçla açılmış küçük tel deliklerinden geçer. Delikler kovan içindeki hava akışına ya da arıların hareketine hizmet etmez; bazı kaynaklarda geçen bu tür açıklamalar yanlıştır. Arılar çerçeveler arasındaki boşluklardan ve çerçevenin altından dolaşır.

Birçok üretici yan çıtaları hazır delikli satar. Ancak deliksiz çıta alan, kendi çerçevesini üreten ya da farklı bir telleme düzeni kullanmak isteyen arıcının delik açması gerekir.

Çerçeve delik açma ekipmanları nelerdir?

El matkabı ve ince matkap ucu

Az sayıda çerçeve için yeterlidir. Ahşap için sivri uçlu, keskin ve ince bir matkap ucu kullanılır. Serbest elle delmede hiza tutturmak zordur; bu yüzden en azından çıtaya işaret koyarak ya da basit bir şablonla çalışılmalıdır.

Delik şablonu (kılavuz)

Yan çıtanın üzerine oturan, delik yerlerinde metal kılavuz burçları bulunan bir ahşap ya da metal parçadır. Matkap ucu burçtan geçtiği için delikler her çıtada aynı yerde ve dik açılır. Birkaç yan çıta yan yana sıkıştırılıp şablonla birlikte delinebilir.

Sütunlu matkap ve çoklu delik tezgâhı

Sütunlu (tezgâh) matkap, deliklerin çıtaya tam dik açılmasını sağlar. Ticari işletmelerde bir yan çıtadaki bütün delikleri tek hamlede açan çok milli tezgâhlar kullanılır; bu tezgâhlar, bir dayanak ve mesnet sayesinde her çıtayı aynı konuma getirir.

Delik zımbası ve kuşgözü takma aleti

İnce yan çıtalarda deliği delmek yerine zımbayla açan pens tipi aletler vardır. Bazı modeller, deliğe kuşgözü metal halkayı da aynı anda takar. Kuşgözü, gergin telin yumuşak ahşabı kesmesini önler.

Delikler nereye ve nasıl açılmalı?

• Çıtanın orta hattında: Delikler yan çıtanın genişliğinin tam ortasına açılır; böylece tel, temel peteğin düzleminde kalır.
• İki yan çıtada aynı yükseklikte: Karşılıklı delikler aynı hizada olmazsa tel eğik gider, temel petek kıvrılır.
• Eşit aralıkla: Tel sıraları çerçeve yüksekliği boyunca eşit dağılmalıdır. Derin çerçevede genellikle 3–4, sığ çerçevede 2–3 sıra delik açılır.
• Uçlardan uzak: Üst ve alt çıta birleşimine çok yakın delik, çıtanın yarılmasına ve çivinin deliğe denk gelmesine yol açar.
• Doğru çap: Kuşgözü takılmayacaksa delik, telin rahat geçeceği kadar küçük tutulur. Kuşgözü takılacaksa çap, halkanın gövdesine sıkı oturacak biçimde seçilir. Gereğinden büyük delik çıtayı zayıflatır.

Çerçeveye adım adım delik nasıl açılır?

1. Montajdan önce delin: Yan çıtaları çerçeve birleştirilmeden delmek hem daha kolay hem daha isabetlidir.
2. Bir örnek çıta hazırlayın: Delik yerlerini ölçüp işaretleyin ve bu çıtayı şablon olarak kullanın.
3. Çıtaları demetleyin: Aynı boydaki yan çıtaları uçları hizalı biçimde işkenceyle sıkıştırın.
4. Dik delin: Şablon ya da sütunlu matkapla, matkabı çıtaya dik tutarak delin. Alttaki çıtanın arkasında kıymık kalkmaması için altına artık bir tahta koyun.
5. Çapakları temizleyin: Delik ağzındaki kıymıklar teli çizer ve gerginliği bozar.
6. Kontrol edin: Montajdan sonra iki yan çıtadaki deliklerin karşı karşıya geldiğini bir tel geçirerek sınayın.

Delik açma ekipmanı seçerken nelere bakılır?

• Çerçeve sayısı: Birkaç düzine çerçeve için el matkabı ve şablon yeterli; yüzlerce çerçeve için sütunlu matkap veya çoklu tezgâh düşünülebilir.
• Çerçeve tipi: Şablon, kullandığınız yan çıta boyuna ve delik sayısına uygun olmalıdır.
• Kuşgözü kullanımı: Kuşgözü takacaksanız delik zımbası ile takma aletinin birlikte olduğu modeller işi hızlandırır.
• Dayanıklı kılavuz: Ahşap şablonlarda delikler zamanla genişler; metal burçlu şablonlar uzun ömürlüdür.

Güvenlik ve bakım

• Keskin matkap ucu kullanın; körelmiş uç ahşabı yakar, kıymık kaldırır ve çıtayı yarabilir.
• Koruyucu gözlük takın, çıtaları elle değil işkenceyle tutun.
• Talaş ve tozu düzenli temizleyin; ahşap tozu solunmamalıdır.
• Şablonları ve zımbaları kuru yerde, pasa karşı hafifçe yağlanmış olarak saklayın; yağın çerçeveye bulaşmamasına dikkat edin.

Sık yapılan hatalar

• Delikleri elle ve gözle hizalamak; karşılıklı deliklerin kaçık çıkması.
• Çok büyük delik açıp çıtayı zayıflatmak ya da telin delikte oynamasına yol açmak.
• Çıta uçlarına çok yakın delerek yarılmaya neden olmak.
• Çapakları temizlememek; telin çizilmesi ve gerginliğin bozulması.
• Yumuşak ahşapta kuşgözü kullanmadan çok gergin tel çekmek.