Mikroskop ve Büyüteçler

Arıcılıkta mikroskop ve büyüteçler, iki ayrı iş için kullanılır: aşılamada bir günlük larvayı görüp doğru seçmek için başa takılan büyüteç, büyüteçli gözlük ya da büyüteçli lamba; koloni sağlığını incelemek için ise stereo (diseksiyon) mikroskobu ve ışık mikroskobu. Büyüteç, larva transferinde kabul oranını ve ana arı kalitesini artıran basit bir yardımcıdır; mikroskop ise nosema sporu, trake akarı ve polen gibi gözle görülemeyen ayrıntıları ortaya koyar. Kesin tanı ve ihbarı zorunlu hastalıklar için her zaman laboratuvar esastır.

Arıcılıkta büyütme neden gerekir?

Arıcılığın bazı işleri çıplak gözün sınırında ya da ötesindedir:

• Larva seçimi: Aşılamada aranan larva, yumurtadan yeni çıkmış, toplu iğne başından biraz büyük bir canlıdır ve petek gözünün dibinde durur.
• Hastalık ve zararlı incelemesi: Nosema sporları yalnızca ışık mikroskobunda, trake akarı (Acarapis woodi) ise diseksiyonla ve büyütme altında görülür.
• Polen ve bal incelemesi: Polen tanelerinin biçimi, hangi bitkiden geldiğini gösterir; bu inceleme mikroskopla yapılır.
• Islah çalışmaları: Ana arıların suni tohumlanması stereo mikroskop altında yapılır.

Larva transferinde hangi büyüteçler kullanılır?

Aşılamada iki el de meşguldür: biri aşılama kaşığını, diğeri yüksük çubuğunu ya da peteği tutar. Bu yüzden elde tutulan büyüteç yerine eller serbest kalacak türler tercih edilir.

• Okuma gözlüğü ve büyüteçli gözlük: Hafif yakın görme sorunu olanlar için en basit çözümdür.
• Başa takılan büyüteç: Bant ya da siperlikle başa takılan, değiştirilebilir mercekli büyüteçlerdir. Bazılarında küçük bir ışık bulunur. Aşılama için genellikle düşük ve orta büyütme (birkaç kat) yeterlidir.
• Büyüteçli lamba: Çevresinde halka LED bulunan, kollu bir mercek. Işık ve büyütmeyi birlikte verir; kapalı aşılama odası için uygundur.
• El büyüteci (lup): Aşılamada pratik değildir, ama petek ya da arı üzerinde bir ayrıntıyı incelemek için arıcı çantasında bulunmalıdır.

Büyüteç seçerken dikkat edilecekler

• Çalışma mesafesi: Büyütme arttıkça mercekle petek arasındaki netlik mesafesi kısalır. Aşılama kaşığını rahatça kullanabileceğiniz bir mesafe kalmalıdır; aşırı büyütme işi zorlaştırır.
• Görüş alanı: Güçlü büyütmede görüş alanı daralır; gözden göze geçmek zorlaşır.
• Işık: Büyüteç ışığı azaltır; mutlaka güçlü ve serin bir ışıkla birlikte kullanılır.
• Konfor: Başa takılan büyüteç hafif olmalı, uzun oturumlarda baş ve boynu yormamalıdır.

Stereo (diseksiyon) mikroskobu ne işe yarar?

Stereo mikroskop, iki göz merceğiyle üç boyutlu görüntü veren, görece düşük büyütmeli (genellikle onlarca kat) ve uzun çalışma mesafeli bir mikroskoptur. Numune mikroskobun altında elle ya da aletle işlenebilir.

• Trake akarı incelemesi: Arının göğsü açılarak ilk soluk borusu çifti incelenir.
• Akar ve zararlı tanımlama: Varroa ile daha küçük ve uzunca olan Tropilaelaps akarlarının ayrımı, küçük kovan böceği larvasının tanınması gibi işlerde yararlıdır.
• Morfoloji: Kanat damarları, kıllar ve vücut parçalarının incelenmesi.
• Suni tohumlama: Ana arıların suni tohumlanması, stereo mikroskop altında özel bir düzenekle yapılır.

Işık mikroskobu ne işe yarar?

Işık (bileşik) mikroskobu, ince bir preparatı alttan aydınlatarak yüzlerce kat büyütür. Arıcılıkta en çok iki iş için kullanılır:

• Nosema sporları: Arının karın içeriği incelenerek Nosema sporları aranır. Sporlar genellikle yaklaşık 400 kat büyütmede, parlak, pirinç tanesi biçiminde görülür.
• Polen analizi: Bal ya da polen örneğindeki polen tanelerinin biçimine bakılarak bitkisel kaynak belirlenir. Bu inceleme uzmanlık ister; balın botanik kökenini belirlemek için laboratuvarlarda yapılır.

Nosema için basit mikroskop incelemesi

1. Örnek alın: Kovan girişinden, tercihen dönen tarlacı arılardan yaklaşık 30 arı toplanır. Genç arılar sonucu yanıltabilir.
2. Hazırlayın: Arıların karın kısımları küçük bir kapta az miktarda suyla ezilir.
3. Preparat yapın: Bir damla lam üzerine konur, lamelle kapatılır.
4. İnceleyin: Önce düşük, sonra yaklaşık 400 kat büyütmede sporlar aranır.
5. Yorumlayın: Spor görülmesi enfeksiyonu gösterir; yoğunluk kabaca değerlendirilebilir. İki nosema türünün ayrımı mikroskopla güvenilir yapılamaz; kesin tanı için laboratuvar gerekir.

Trake akarı ve varroa büyütme altında nasıl incelenir?

Trake akarı

Trake akarı çıplak gözle görülmez. İnceleme için arının başı ve ön bacakları ayrılır, göğsün ön kısmındaki halka kaldırılarak ilk soluk borusu çifti açığa çıkarılır ve stereo mikroskopta bakılır. Sağlıklı soluk borusu beyaz ve saydamdır; akarlı soluk borusunda kahverengi-siyah lekeler ve akarlar görülür.

Varroa

Varroa destructor dişileri kırmızımsı kahverengi, enine yassı ve yaklaşık 1,6 mm genişliğindedir; çıplak gözle görülür. Sayım için mikroskop gerekmez. Büyüteç ya da stereo mikroskop, akarın bacaklarını, gelişim evrelerini görmek ve daha küçük, daha uzunca ve hızlı hareket eden Tropilaelaps akarından ayırmak için yararlıdır.

Polen mikroskopta nasıl görünür?

Her bitki türünün poleni kendine özgü büyüklük, biçim ve yüzey desenine sahiptir. Işık mikroskobunda bu özelliklere bakılarak polen tanımlanır. Polen analizi, balın hangi bitkilerden geldiğini belirlemede ve arıların hangi kaynaklardan beslendiğini anlamada kullanılır. Doğru tanımlama, karşılaştırma koleksiyonu ve deneyim gerektirir.

Mikroskop seçerken nelere bakılmalı?

• Optik kalite: Yüksek büyütme rakamından çok netlik ve kontrast önemlidir.
• Aydınlatma: Ayarlanabilir LED aydınlatma ısınmaz ve uzun ömürlüdür.
• Sağlamlık ve taşınabilirlik: Arılıkta kullanılacaksa hafif ve sağlam gövde; laboratuvar için sabit, titreşimsiz tabla.

Bakım ve hijyen

• Mercekler: Yalnızca mercek temizleme kâğıdı ve uygun temizleyiciyle silinir; propolis ve bal bulaşmış parmakla dokunulmaz.
• Toz: Kullanılmadığında toz örtüsüyle kapatılır.
• Numuneler: Hastalık incelemesinde kullanılan arılar, lamlar ve kaplar arılara ulaşamayacak biçimde imha edilir; nosema sporları başka kolonilere bulaşabilir.
• Büyüteçler: Aşılama büyüteci ve lambası süt ve mum bulaşından arındırılarak temiz tutulur.

Sık yapılan hatalar

• Aşılamada aşırı büyütme: Çalışma mesafesi kısalır, alet kullanılamaz.
• Büyüteci ışıksız kullanmak: Görüntü kararır, yaşlı larva seçilir.
• Genç arılardan nosema örneği almak: Enfeksiyon olduğundan az görünür.
• Mikroskop sonucunu kesin tanı saymak: Şüpheli durumlar laboratuvarda doğrulanmalıdır.