Diğer Arı Irkları

Diğer arı ırkları, arıcılıkta en çok bilinen Anadolu, Kafkas, Karniyol ve İtalyan arısı dışında kalan bal arısı alt türleri ile Asya'daki öteki bal arısı türleridir. Bal arısının (Apis mellifera) Afrika, Avrupa ve Batı Asya'da yaklaşık otuz alt türü tanımlanmıştır; çoğu kendi bölgesinde yaşayan, iklimine sıkı uyum sağlamış yerel popülasyonlardır. Bu sayfa onları bölge bölge kısaca tanıtır ve arıcı için ne anlama geldiklerini özetler.

Bal arısı alt türleri nasıl gruplanır?

Araştırmacılar Batı bal arısının alt türlerini kökenlerine göre dört ana soy grubunda toplar. Bu gruplama, "hangi arı hangisine yakın" sorusunu anlamayı kolaylaştırır:

• A soyu (Afrika): Sahra altı Afrika ve Kuzey Afrika alt türleri.
• M soyu (Batı ve Kuzey Avrupa): Kara Avrupa arısı (esmer arı) ve İber arısı.
• C soyu (Doğu Avrupa ve Balkanlar): Karniyol, İtalyan, Makedon ve Yunan arıları.
• O soyu (Ortadoğu ve Anadolu): Anadolu, Kafkas, Suriye, Kıbrıs ve İran arıları.

Arap yarımadası ve Doğu Afrika'nın kurak bölgelerindeki arılar için ayrı bir soy grubu da önerilmektedir.

Avrupa ve Akdeniz'in diğer arı ırkları

• İber arısı (A. m. iberiensis): İspanya ve Portekiz'in yerli arısı. Koyu renkli, sıcak ve kurak koşullara uyumlu; savunmacı olabilir ve bol propolis toplar.
• Sicilya arısı (A. m. siciliana): Sicilya'ya özgü, koyu renkli ada popülasyonu. İtalyan arısıyla melezleşme nedeniyle gerilemiş, koruma çalışmalarına konu olmuştur.
• Malta arısı (A. m. ruttneri): Malta adalarının küçük, koyu yerli popülasyonu; ithal arılarla melezleşme baskısı altındadır.
• Makedon arısı (A. m. macedonica): Kuzey Yunanistan, Kuzey Makedonya ve Bulgaristan çevresinde; Karniyol grubuna yakın, sert kışlara uyumlu.
• Yunan arısı (A. m. cecropia): Güney Yunanistan'ın yerli arısı; genellikle sakin olarak tanımlanır.
• Kara Avrupa arısı (A. m. mellifera): Alplerin kuzeyinden İskandinavya ve Rusya'ya uzanan eski yerli arı; kütüphanede ayrı sayfası vardır.

Ortadoğu ve Asya'nın arı ırkları

• Suriye arısı (A. m. syriaca): Doğu Akdeniz'in küçük, sarı bantlı arısı. Sıcağa ve kuraklığa çok uyumlu; çok savunmacı ve oğula eğilimli.
• Kıbrıs arısı (A. m. cypria): Turuncu-sarı bantlı ada arısı; savunmacılığı ve eşek arısına karşı etkili toplu savunmasıyla bilinir.
• İran arısı (A. m. meda): İran, Irak ve Güneydoğu Anadolu'da yayılır; sarımsı tonlu, sıcak ve kurak iklime uyumlu.
• Yemen arısı (A. m. jemenitica): Arap yarımadası ve Afrika'nın kurak kuşağında; aşırı sıcağa dayanıklı, küçük koloniler kurar ve kaynak kesilince yuvayı terk etme eğilimi gösterir.
• Rus hatları: Rusya'nın Uzakdoğu'sundaki (Primorsky) popülasyonlardan seçilmiş, varroaya karşı tolerans gösteren hatlar. Rusya'da ayrıca Orta Rus (Kara Avrupa arısı kökenli) ve Kafkas kökenli arılar kullanılır.

Afrika'nın arı ırkları

Afrika, bal arısı alt türlerinin en çeşitli olduğu kıtadır. Afrika arıları genel olarak hızlı ürer, güçlü savunma yapar, sık oğul verir ve kaynak ya da rahatsızlık durumunda yuvayı terk eder (göç eder).

• Afrika bal arısı (A. m. scutellata): Doğu ve Güney Afrika'nın savan arısı. Amerika kıtasındaki Afrikalılaşmış arı bu alt türün 1950'lerde Brezilya'ya getirilmesiyle ortaya çıkmıştır.
• Cape arısı (A. m. capensis): Güney Afrika'nın güneybatı ucunda yaşar. İşçileri döllenmemiş yumurtadan dişi (işçi ya da ana) yavru üretebilir; bu özelliği nedeniyle başka alt türlerin kolonilerine girdiğinde sorun yaratabilir.
• Batı Afrika arısı (A. m. adansonii): Batı ve Orta Afrika'nın sarı bantlı, çok savunmacı arısı.
• Kuzey Afrika arıları: Mısır arısı (A. m. lamarckii) ve Tell arısı (A. m. intermissa) gibi, Akdeniz ve çöl kenarı iklimine uyumlu alt türler.

Batı bal arısı dışındaki bal arısı türleri

Asya'da, Batı bal arısından ayrı birkaç bal arısı türü daha yaşar. Bunlar alt tür değil, ayrı türlerdir ve Batı bal arısıyla çiftleşip melez veremez.

Bu ırklar neden kendi bölgeleri dışında kullanılmaz?

• Yerel iklime seçilmişlerdir: Başka koşulda beklenen sonucu vermezler.
• Davranış sorunları: Bir bölümü belirgin savunmacılık, yüksek oğul ya da göç eğilimi gösterir.
• Yasal kısıtlar: Canlı arı ve ana arı ithalatı çoğu ülkede sıkı izne tabidir; Türkiye'de Arıcılık Yönetmeliği ile düzenlenir.
• Hastalık riski: Uzak bölgeden getirilen arı, yeni zararlı ve hastalıkları da taşıyabilir.

Yerel alt türlerin korunma değeri

Yerel alt türler, varroa toleransı, sıcağa ve kuraklığa dayanıklılık, kışlama gücü gibi özelliklerin bulunduğu bir gen havuzudur. Kontrolsüz ithalat ve melezleme bu çeşitliliği seyreltir. Birçok ülkede ada ve dağ vadilerinde korunan çiftleştirme alanları ile saf hat üretim programları bu nedenle yürütülmektedir. Türkiye'de Kafkas arısı için Artvin ve Ardahan'daki gen merkezi bunun yakın bir örneğidir.