Kafkas Arısı (Apis mellifera caucasica)

Kafkas arısı (Apis mellifera caucasia, yaygın yazımla caucasica), Kafkas dağlarının vadilerinden köken alan, koyu gri renkli ve sakin bir bal arısı alt türüdür. Bal arısı ırkları arasında en uzun dile sahip olması, bol propolis toplaması ve düşük oğul eğilimiyle tanınır. Türkiye'de Kuzeydoğu Anadolu'da yaşar; Artvin ve Ardahan, Kafkas arısının korunan gen merkezidir.

Kafkas arısı nerede yaşar?

Kafkas arısının doğal yayılış alanı Büyük ve Küçük Kafkas dağlarıdır: Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, Rusya'nın Kuzey Kafkasya bölgesi ve Türkiye'nin kuzeydoğusu. Yüksek rakımlı, serin ve yağışlı vadilere uyum sağlamıştır. Gürcistan'ın dağlık bölgelerinden gelen gri dağ Kafkas arısı, dünyada en çok bilinen tipidir.

Türkiye'de Kafkas arısı özellikle Artvin (Macahel olarak da bilinen Camili yöresi başta olmak üzere) ve Ardahan (özellikle Posof) çevresinde saf olarak bulunur. Bu popülasyonlar Tarım ve Orman Bakanlığınca tescil edilmiştir.

Kafkas arısının gen merkezi: Artvin ve Ardahan

Kafkas arısının saf kalması için Artvin ve Ardahan illerinin tamamı ile Kars'ın Susuz ilçesindeki bazı köyler gen merkezi olarak korunmaktadır. Bu bölgelere başka illerden arı, koloni ya da ana arı sokulması yasaktır; bölgeden dışarıya arı çıkışına ise izin verilir. Kural, hayvan hareketlerinin denetimiyle ilgili mevzuat çerçevesinde uygulanmaktadır.

Bu koruma, Kafkas arısının yalnız yerel değil uluslararası ıslah için de değerli bir gen kaynağı olmasından gelir. Bölgede saf ana arı üretimi yapılmakta ve üniversitelerin araştırma merkezleri Kafkas arısı üzerinde çalışmaktadır.

Kafkas arısı nasıl tanınır?

• Renk: Koyu gri; karında sarı bant yoktur ya da çok siliktir. Bazı işçilerde ilk halkalarda kahverengimsi lekeler görülür.
• Tüylenme: Kısa, sık ve açık gri tüyler; Karniyol arısına benzer bir kurşuni görünüm.
• Dil: Belirgin biçimde uzun; ölçümlerde yaklaşık 7 mm'ye ulaşan dil uzunluğu bal arısı ırkları arasında en yüksek değerlerdendir.

Kafkas arısının uzun dili ne işe yarar?

Dil (hortum) uzunluğu, arının hangi çiçeklerin nektarına ulaşabileceğini belirler. Taç borusu derin olan bitkiler, özellikle kırmızı yonca (Trifolium pratense), kısa dilli arılar için büyük ölçüde erişilemez kalır. Kafkas arısı bu tür kaynaklardan diğer ırklara göre daha iyi yararlanır.

Bu nedenle yonca ve derin çiçekli baklagillerin bol olduğu yayla ve çayırlarda Kafkas arısı avantajlıdır. Kaynağın yapısı, bu ırkı seçme kararında belirleyici olabilir.

Kafkas arısının güçlü yanları

• Sakinlik: Uysal ırklardan biridir; petek üzerinde durgun kalır.
• Uzun dil: Derin çiçekli bitkilerden yararlanır.
• Düşük oğul eğilimi: Karniyol arısına göre belirgin biçimde daha az oğul verir.
• Serin havada çalışma: Dağ kökenli olduğu için serin ve kapalı havada tarlaya çıkabilir.
• Güçlü yaz nüfusu: Geç de olsa yaz yaylası dönemine kalabalık nüfusla ulaşır.
• Propolis üretimi: Bol propolis toplaması, propolis üreten arıcı için gelir kaynağıdır.

Kafkas arısının zayıf yanları

• Aşırı propolis: En bilinen dezavantajıdır. Çerçeve kulakları, üst çıtalar ve örtü tahtası propolisle yapışır; muayene ve hasat zorlaşır.
• Yavaş ilkbahar gelişimi: Erken ilkbahar kaynağını kaçırabilir.
• Uçuş deliğini daraltma: Girişi propolisle kısma davranışı belirgindir.
• Yağmacılık: Kaynak kesildiğinde başka kovanlara yönelme eğilimi bildirilir.
• Nosema duyarlılığı: Bazı kaynaklarda, özellikle uzun ve nemli kışlarda nosemaya daha duyarlı olduğu bildirilir.

Propolis: sorun mu, fırsat mı?

Yoğun propolis toplama, muayene açısından bir külfettir. Buna karşılık propolis üretimi yapan arıcı için doğrudan avantaja dönüşür. Kovanın üstüne propolis toplama tuzağı (delikli plastik ızgara) konduğunda arılar bu aralıkları propolisle doldurur; ızgara soğutulup kırılarak temiz propolis alınır. Böylece dezavantaj, üretim planına bağlı olarak gelire dönüşebilir.

Kafkas arısı yönetim notları

1. Kovan demirini yanınızdan ayırmayın: Her muayenede çıtaları kazımak gerekecektir.
2. İlkbaharda destek planlayın: Erken kaynak hedefliyorsanız polen ve şurupla gelişimi destekleyin.
3. Yaz yaylasına göre planlayın: Kafkas arısı asıl gücünü yaz kaynaklarında gösterir.
4. Kış nemine dikkat: Kovanı nemsiz, havalanması iyi yerde kışlatın; nosema belirtilerini izleyin.
5. Yağmacılığa karşı önlem alın: Kıtlıkta uçuş deliğini daraltın, muayeneleri kısa tutun.
6. Propolisi değerlendirin: Propolis tuzağıyla zaten yapacağı işten ürün alın.