Çerçeve tutucular

Çerçeve tutucular, arıcılıkta çerçeveyi kavramaya, muayene sırasında kovan dışında güvenle bekletmeye ya da kovan içinde doğru aralıkta tutmaya yarayan ekipmanların ortak adıdır. Başlıcaları çerçeve maşası (çerçeve kaldırma kıskacı), kovan kenarına takılan çerçeve askısı (çerçeve sehpası) ve çerçeveler arasındaki mesafeyi sabitleyen aralık tutuculardır. Doğru kullanıldıklarında arı ezilmesini, peteğin düşmesini ve ana arının kaybolma riskini azaltırlar.

Çerçeve tutucu ne işe yarar?

Bir muayenede çerçeveler defalarca kaldırılır, çevrilir, kenara konur ve yerine takılır. Her bu adımda üç risk vardır: çerçeveyi elden kaçırmak, kenara konan çerçevedeki arıları (belki ana arıyı) ezmek ve çerçeveyi geri takarken komşu çerçevelerle arıları sıkıştırmak. Çerçeve tutucular bu riskleri azaltır:

• Kavrama: Maşa ağır ya da propolisle kaygan çerçeveyi sağlam tutar.
• Bekletme: Askı, çıkarılan çerçeveyi yere ya da kovan kapağına yatırmadan, dik ve güvenli bekletir; kovanda çalışmak için yer açar.
• Aralık: Aralık tutucular, çerçeveler arasında arıların geçebileceği doğru boşluğu korur; bu boşluk bozulursa arılar araya düzensiz petek örer.

Çerçeve maşası nedir, nasıl kullanılır?

Çerçeve maşası, makas ya da pense gibi açılıp kapanan, uçlarındaki çenelerle çerçevenin üst çıtasını iki yandan kavrayan metal bir alettir. Tek elle çerçeve kaldırmayı sağlar; diğer el levye ya da körük için serbest kalır.

1. Önce gevşetin: Maşa propolisi kırmaz. Çerçevenin iki omzunu kovan levyesiyle gevşetin.
2. Ortadan kavrayın: Çeneleri üst çıtanın ortasına yakın, iki yandan yerleştirin; arıların üzerine bastırmamaya dikkat edin.
3. Dik kaldırın: Çerçeveyi yana yatırmadan yavaşça yukarı çekin.
4. İki elle inceleyin: Çerçeveyi yakından incelerken ya da çevirirken ellerinizle omuzlarından tutun; maşada tek noktadan asılı ağır bal çerçevesi dönebilir.

Maşa, özellikle el gücü sınırlı arıcılar, bileğinde sorun olanlar ve ağır bal çerçeveleriyle çalışanlar için rahatlık sağlar. Çenelerin iç yüzü tırtıklı olmalı, ama üst çıtayı ezecek kadar keskin olmamalıdır. J kancalı kovan levyesi de çerçeve kaldırmada benzer bir iş görür; birçok arıcı maşa yerine onu kullanır.

Çerçeve askısı (çerçeve sehpası) nedir?

Çerçeve askısı, kovan gövdesinin dış kenarına kancalarla takılan ve üzerine iki ya da üç çerçevenin asılabildiği metal ya da ahşap bir raftır. Muayenede kovandan ilk çıkarılan çerçeve buraya asılır; böylece kovanda diğer çerçeveleri kaydırmak için yer açılır.

• Arı ezilmesini önler: Yere ya da kovan kapağına dayanan çerçevenin alt çıtasındaki arılar ezilir; askıdaki çerçeve havada durur.
• Ana arıyı korur: Ana arı kenara konan çerçevede olabilir. Askıdaki çerçeve kovanın hemen yanında kalır; yere düşme ve kaybolma riski azalır.
• Kirlenmeyi önler: Toprağa değen çerçeve toprak, karınca ve kir taşır.

Yerde duran ayaklı çerçeve sehpaları da aynı işi görür; ayrıca bal hasadında çerçeveleri geçici olarak toplamak ya da bölme yaparken yavru çerçevelerini seçmek için kullanılır. Askı yoksa çıkarılan çerçeve boş bir kata ya da bir taşıma kutusuna dik olarak konmalıdır.

Çerçeve aralık tutucular ne işe yarar?

Arılar, geçiş yolu olarak bıraktıkları dar boşluğa, yani arı aralığına dokunmaz; bu boşluk yaklaşık 6–9 mm'dir. Daha dar aralığı propolisle kapatır, daha geniş aralığa petek örerler. Hareketli çerçeveli kovanın çalışabilmesi bu nedenle çerçevelerin doğru aralıkta durmasına bağlıdır. Yavru bölümünde çerçeve merkezleri arasındaki mesafe genellikle 35 mm civarındadır.

Aralık tutucu çeşitleri

• Kendinden aralıklı (Hoffman tipi) çerçeve: Yan çıtaların üst kısmı genişletilmiştir; çerçeveler birbirine yaslandığında doğru aralık kendiliğinden oluşur. Bugün en yaygın çözümdür.
• Plastik ya da metal uç tutucular: Çerçevenin kulaklarına geçirilen parçalardır; yanyana gelen çerçeveleri belirli aralıkta tutar.
• Dişli (tarak) raylar: Kovanın ön ve arka iç kenarına çakılan, çentikli metal ya da plastik şeritlerdir; her çerçeve kulağı bir çentiğe oturur. Özellikle bal katlarında daha seyrek dizim için kullanılır.
• Aralık çivileri: Yan çıtaya çakılan, başı belli yükseklikte kalan çivilerle aralık ayarlanır.

Çerçeve tutucu seçerken nelere dikkat edilir?

Temizlik ve hijyen

• Maşa ve askı: Kovanlar arasında propolis ve balı kazıyın; sodalı suyla yıkayın. Metal parçalar pürmüzle dezenfekte edilebilir.
• Plastik aralık tutucular: Çerçeve temizliği sırasında sökülüp sıcak sodalı suyla yıkanır; alevlenmez.
• Hastalık şüphesi: Şüpheli kovanda kullanılan tutucu, temizlenmeden başka kovanda kullanılmamalıdır. Yavru çürüklüğü gibi ihbarı zorunlu hastalıklarda il/ilçe tarım müdürlüğüne bildirin.

Sık yapılan hatalar

• Maşayla gevşetilmemiş çerçeveyi çekmek: Üst çıta kırılır ya da çerçeve aniden kurtulup arıları sarsar.
• Çıkarılan çerçeveyi yere yatırmak: Arılar ezilir, ana arı kaybolabilir.
• Aralıkları gelişigüzel bırakmak: Geniş aralığa yabani petek örülür, dar aralık propolisle kapanır; sonraki muayene zorlaşır.
• Farklı aralık sistemlerini karıştırmak: Çerçeveler kovanlar arasında değiştirilemez hâle gelir.