Kovan Açma Levyeleri ve El Demirleri

Kovan açma levyesi (el demiri, kovan levyesi, arıcı spatulası), propolisle birbirine yapışmış kovan katlarını ve çerçeveleri ayırmaya, mum ve propolisi kazımaya yarayan yassı çelik arıcılık aletidir. Muayenenin hızı, kırılan petek ve ezilen arı sayısı büyük ölçüde bu aletin doğru seçilip doğru kullanılmasına bağlıdır. Aynı alet kovandan kovana taşındığı için temizliği de koloni sağlığının bir parçasıdır.

Kovan levyesi ne işe yarar?

Arılar kovandaki küçük aralıkları propolis ile kapatır, çerçeve omuzlarını ve katların birleşim yerlerini yapıştırır. Sezon ilerledikçe kapak, ana arı ızgarası, katlar ve çerçeveler neredeyse tek parça hâline gelir. Bunları elle koparmaya çalışmak çerçeveyi kırar, peteği yırtar ve arıları ezer.

El demiri küçük bir kaldıraç gibi çalışır: kuvveti kontrollü uygular, yapışık yüzeyi sarsmadan ayırır. Ezilen arı yalnızca kayıp değildir; ezilen arıdan yayılan alarm feromonu koloninin savunmaya geçmesine yol açar ve muayenenin geri kalanını zorlaştırır. Sakin bir muayene doğru aletle başlar.

Başlıca işleri şunlardır:

• Kat ayırma: Kapak, örtü tahtası ve katlar arasındaki propolis bağını kırmak.
• Çerçeve gevşetme ve kaldırma: Çerçeve omuzlarını yanlardan gevşetip çerçeveyi yukarı almak.
• Kazıma: Çıta üstü, taban tahtası ve kat kenarlarındaki mumu, köprü peteği ve propolisi temizlemek.
• Küçük onarım işleri: Çivi, raptiye ya da tel kaldırmak, çerçeve aralık tutucularını yerinden oynatmak.

Kovan levyesi çeşitleri nelerdir?

Düz tip (standart) el demiri

En yaygın tiptir. Bir ucu kazımaya uygun keskin ve düz, diğer ucu yaklaşık dik açıyla bükülmüş yassı bir çelik çubuktur. Gövdesinde çoğu zaman çivi sökme deliği bulunur. Kat ayırmada ve geniş yüzey kazımada iyidir; basit yapısı sayesinde yıllarca dayanır.

J kancalı el demiri

Bir ucunda J biçiminde kanca vardır. Kanca komşu çerçevenin üst çıtasına dayanır ve kaldırılacak çerçevenin omzunun altına girer; sap aşağı bastırıldığında çerçeve düzgünce yukarı kalkar. Propolisin yoğun olduğu kovanlarda sıkışmış çerçeveleri çıkarmakta düz tipe göre belirgin biçimde kolaylık sağlar.

Kombine ve özel tipler

Bazı modeller düz ucu, J kancasını ve çerçeve kaldırma çıkıntısını tek gövdede toplar. Ayrıca taban tahtası için uzun saplı kazıyıcılar, dar yerler için ince uçlu küçük levyeler bulunur. Tek aletle çalışmak isteyen arıcı için kombine tip pratiktir; yoğun kazıma işinde ise düz tip daha rahat kullanılır.

Çerçeve maşası

El demiri sayılmaz ama onu tamamlar: çerçeveyi iki yanından kavrayıp düz yukarı kaldırır. Ağır bal çerçevelerinde ve el gücü sınırlı arıcılar için faydalıdır. Maşa çerçeveyi gevşetmez; önce levyeyle omuzları gevşetmek gerekir. Ayrıntılar için sitedeki "Çerçeve tutucular" sayfasına bakabilirsiniz.

Kovan levyesi seçerken nelere bakılır?

Çok ince sac levyeler ucuzdur ama zorlandığında eğilir. Eğilen alet kaldıraç işini göremez ve eli kaydırarak peteğe zarar verebilir.

Kovan levyesi nasıl kullanılır?

1. Hazırlık: Uçuş deliğine hafif duman verin, birkaç saniye bekleyin. Levyeyi eldivenli elinizde, parmaklarınızla kavrayarak tutun; muayene boyunca yere bırakmayın.
2. Kapak ve kat ayırma: Levyeyi köşeye değil, kenarın ortasına yakın bir noktadan birleşim yerine sokun. Hafifçe bastırıp kaldırın, sonra karşı kenarda tekrarlayın. Köşeden zorlamak ahşabı yarar.
3. Kenar çerçeveyi alın: Önce duvara en yakın, genellikle bal ya da boş olan çerçeveyi gevşetin. Levyeyi iki çerçeve arasına sokup hafifçe çevirin; iki omzu da gevşetin.
4. Düz yukarı kaldırın: Çerçeveyi yana yatırmadan dik çekin; yatırarak çekmek komşu peteği sıyırır ve arıları ezer (ana arı da bunların arasında olabilir).
5. Kazımayı sona bırakın: Çıta üstündeki köprü peteğini ve propolisi muayene biterken, kovan kapanmadan hemen önce kazıyın. Kazıntıyı yere dökmeyin; kapaklı bir kaba toplayın. Yere düşen mum ve bal yağmacılığı ve zararlıları çeker.

Kovan levyesi nasıl temizlenir ve dezenfekte edilir?

El demiri her kovana girdiği için, bulaşıcı hastalıkların kovandan kovana taşınmasında önemli yollardan biridir. Yüzeyindeki bal, mum ve propolis kalıntısı; yavru çürüklüğü etkenleri gibi mikropları taşıyabilir. Bu nedenle temizlik bir alışkanlık olmalıdır.

• Mekanik temizlik: Önce yapışan mum ve propolisi kazıyın. Kir tabakası altında kalan yüzeyi hiçbir yöntem dezenfekte edemez.
• Yıkama: Sıcak su ve çamaşır sodası çözeltisi mum ve propolisi yumuşatır, aleti temizler. Arılıklar arasında kovaya konan sodalı su ve fırça pratik bir yöntemdir.
• Alev: Temizlenmiş alet pürmüz alevinde tüm yüzeyi iyice ısınacak şekilde tutulur. Amerikan yavru çürüklüğü sporları çok dayanıklıdır; alkolle silmek ya da kısa süre ateşe tutmak onlara karşı güvence değildir.
• Yedek alet: Her arılık ya da her kovan grubu için ayrı levye kullanmak, temizliği sahada yapmaktan daha kolay ve güvenlidir.

Kovanda hastalık şüphesi varsa (çöken, delik kapaklı, kötü kokulu yavru gibi) o kovana girdiğiniz aleti ve eldiveni başka kovanda kullanmayın. Amerikan ve Avrupa yavru çürüklüğü ihbarı zorunlu hastalıklardır; kendi başınıza tedaviye kalkışmadan il/ilçe tarım müdürlüğüne bildirin. Dezenfeksiyon yöntemlerinin ayrıntısı sitedeki "Pürmüz ve Dezenfeksiyon" sayfasında anlatılmaktadır.

Bakım ve pratik ipuçları

• Kuru saklayın: Karbon çeliği nemde hızla paslanır; kullanım sonrası kurulayıp kuru yerde saklayın. Kovana girecek alete kokulu yağ ya da pas önleyici sprey sürmeyin.
• Ucu tazeleyin: Kazıma ucu zamanla körelir. Eğeyle hafifçe tazeleyin ama bıçak gibi inceltmeyin; çok ince uç ahşabı yarar ve kendisi de kırılır.
• Görünür yapın: Çelik renkli alet çim ve yaprak arasında kaybolur. Sapı boyamak ya da renkli bant sarmak arama süresini kısaltır.
• Yedek bulundurun: Muayene ortasında düşen ya da kaybolan levye işi yarıda bıraktırır; arılık çantasında ikinci bir alet bulunsun.

Kovan levyesi kullanırken sık yapılan hatalar

• Tornavida ya da keski gibi kullanmak: Çekiçle vurmak, burmak ucu kırar ve çeliği çatlatır.
• Köşeden zorlamak: Kat köşeleri ve çerçeve omuzları yarılır, kovan ömrü kısalır.
• Tek noktadan kaldırmak: Katı bir kerede kaldırmaya çalışmak peteği yırtar; iki üç noktadan azar azar gevşetin.
• Kovanlar arasında temizlememek: Hastalık taşımanın en kolay önlenebilecek yoludur.
• Kazıntıyı yere dökmek: Yağmacılığı, eşek arısını ve karıncayı çeker.