Kovan Örtüleri ve Kapakları

Kovan örtüsü ve kovan kapağı, çerçeveli kovanın üst kapanışını oluşturan iki ayrı parçadır: çerçevelerin hemen üstündeki iç örtü (örtü tahtası) kovan içi iklimi düzenler, en dıştaki dış kapak ise yağmuru, güneşi ve rüzgârı dışarıda tutar. Kışın koloniyi soğuk değil, çoğu zaman sızdıran ya da yoğuşma damlatan bir üst kapanış öldürür.

Kovanın üst kapanışı hangi parçalardan oluşur?

Modern çerçeveli kovanlarda (Langstroth, Dadant ve benzerleri) üst kapanış genellikle iki katmanlıdır. Bazı arıcılar araya bir yalıtım katmanı ya da besleyici ekler; ama temel ikili hep aynıdır:

1. İç örtü (örtü tahtası): Çerçevelerin üst çıtalarının hemen üstüne oturur. Arıların kapağa doğrudan propolis ve petek örmesini engeller, kovan içindeki havayı dış kapaktan ayırır.
2. Dış kapak (kovan kapağı, çatı): İç örtünün üstüne gelir, kovanın hava koşullarına karşı kalkanıdır.

İç örtünün yerine bez ya da naylon örtü kullanan arıcılar da vardır; bu esnek örtülerin malzeme olarak özellikleri ayrı bir sayfada, "Kovan örtüleri (arıcılık malzemeleri)" başlığında anlatılıyor. Bu sayfa, kovanın sabit parçaları olarak örtü tahtası ve kapaklara odaklanır.

İç örtü (örtü tahtası) ne işe yarar?

İç örtü, kovanın "tavanı"dır. Görevleri küçük görünür ama belirleyicidir:

• Kapağın yapışmasını önler: Arılar üst boşluğu propolisle doldurur. İç örtü yoksa dış kapak kovana yapışır; açarken sarsıntı ve öfkeli arı demektir.
• Tampon hava katmanı: Dış kapak güneşte ısınır, kışın soğur. Arada kalan hava ve örtü, bu sıcaklık oynamasını kümeden uzak tutar.
• Besleme deliği: Çoğu örtü tahtasının ortasında bir delik bulunur; üstüne kek, şurup kabı ya da ters çevrilmiş kavanoz konabilir.
• Arı kaçıran yuvası: Aynı delik, arı kaçıran (tek yönlü geçit) takıldığında hasat öncesi ballığı arıdan boşaltmak için kullanılır.
• Muayene kolaylığı: Dış kapak kalktığında arılar hâlâ örtünün altındadır; önce duman verip sonra örtüyü kaldırmak daha sakin bir muayene sağlar.

İyi bir örtü tahtasında aranacaklar

• Kenar çıtası sayesinde üst çıtalarla örtü arasında arı boşluğu (yaklaşık 6–9 mm) kalmalı. Boşluk bundan büyükse arılar araya petek örer, küçükse arıları ezersiniz.
• Kovan ağzına boşluksuz oturmalı, çarpılmamalı; eğrilmiş örtü yağmacı arıya ve güveye kapı açar.
• Besleme deliği kapatılabilir olmalı (tahta tapa, tel kapak).
• Kontrplak ya da iyi kurutulmuş masif ahşap; nemle kabaran ucuz sunta çabuk bozulur.

Kovan kapağı çeşitleri nelerdir?

Kışın en kritik nokta: yoğuşma nasıl önlenir?

Kış kümesi hem ısı hem nem üretir. Sıcak ve nemli hava yükselir, soğuk tavana değince yoğuşur. Bu su kümenin üzerine damlarsa arılar ıslanır, ısı kaybı katlanır ve koloni kaybedilebilir. Kenarlara ve arka duvara süzülen su ise petekleri küflendirir. Çözüm iki ayaklıdır:

• Üst yalıtım: Örtü tahtasının üstüne nem tutmayan bir yalıtım levhası koymak ya da yalıtımlı kapak kullanmak, tavanı sıcak tutar; yoğuşma kümeden uzakta, soğuk yan duvarlarda oluşur.
• Kontrollü havalandırma: Nemli havanın çıkacağı küçük bir yol (örtüdeki deliğin tel ile kapatılması, iç örtüdeki ya da kapaktaki küçük bir üst havalandırma aralığı) bırakılır.

Yalnız yalıtmak nemi hapseder, yalnız havalandırmak ısıyı kaçırır; ikisi birlikte düşünülmelidir. Ayrıca kovan önden hafif eğik durursa yoğuşan su uçuş deliğinden dışarı akar.

Yazın kapak ve örtü nasıl kullanılır?

• Açık renk: Beyaz ya da açık renk boyanmış ya da parlak sac kaplı kapak güneşte daha az ısınır.
• Gölge: Çok sıcak yörelerde kapağın üstüne kalas, hasır ya da gölgelik konması balmumunun yumuşamasını ve kovanın aşırı ısınmasını önler.
• Havalandırma: Güçlü kolonide ve bal akımında iç örtüdeki delik tel ile kapatılarak açık tutulabilir; ancak yağma dönemi başlayınca bu yol kapatılmalıdır.
• Besleme: Şurup ve kek örtü tahtası üzerinden verilir; kap etrafında arıların dışarıdan ulaşabileceği boşluk kalmamalıdır, yoksa yağmacılık başlar.

Rüzgâr ve taşıma: kapak nasıl sabitlenir?

Fırtınada uçan bir kapak, birkaç saat içinde koloniyi yağmura ve soğuğa açık bırakır. Sabitlemenin yolları:

• Kapak üzerine ağır taş ya da tuğla koymak (en yaygın yöntem; ama taşın kaymayacağı düzlükte olmalı).
• Kovanı ve kapağı kovan kayışı ile sehpaya ya da tabana bağlamak.
• Gezginci arıcılıkta düz kapak, taban ve katları taşıma kilidi ya da kayışla tek bir blok haline getirmek.

Kovan kapağının bakımı nasıl yapılır?

1. Her sonbahar kapakları gözden geçirin: çatlak, delik, kalkmış sac kenarı, gevşemiş çivi arayın.
2. Sac kaplamanın köşelerini kontrol edin; su çoğu zaman köşe katlamalarından sızar.
3. Ahşap kapağı arılara zararsız, dış cephe tipi bir koruyucuyla boyayın; boyayı yalnız dış yüzeylere uygulayın, iç örtünün alt yüzü ve kovanın içi boyanmaz.
4. Örtü tahtasındaki propolis ve petek artıklarını kovan aletiyle kazıyın; delik ağzı açık kalsın.
5. Eğrilmiş ve düzeltilemeyen kapağı değiştirin. Sızdıran bir kapak, yeni bir kapaktan çok daha pahalıya mal olur.

Kovan örtüsü ve kapağında sık yapılan hatalar

• İç örtüyü ters koymak: Arı boşluğu yanlış tarafta kalır, arılar araya petek örer ya da üst çıtalara yapıştırır.
• Kapağı tek bir taşla, rüzgâr alan tepede bırakmak.
• Kışın ıslanan ve kurumayan yalıtım malzemesini örtünün üstünde bırakmak.
• Farklı tip ve ölçüde kapakları karıştırmak; boşluk kalan kapak yağmacıya, eşek arısına ve yağmura yol açar.
• Kovanın iç yüzlerini ve örtünün altını boyamak ya da kimyasal koruyucu sürmek.