Çerçeveler ve Temel Petek

Çerçeve, peteği taşıyan ve kovandan tek tek çıkarılabilmesini sağlayan ahşap ya da plastik kasnaktır; temel petek ise çerçeveye takılan, üzerinde altıgen göz tabanları basılı ince balmumu (ya da plastik) levhadır. İkisi birlikte modern çerçeveli arıcılığın temelini oluşturur: muayene, hasat, bölme ve hastalık kontrolü ancak petek hareketli olduğunda mümkündür.

Arı çerçevesi hangi parçalardan oluşur?

Standart bir çerçeve dört çıtadan oluşur:

• Üst çıta: Uçlarındaki kulaklar (çerçeve askıları) ile kovanın ön ve arka duvarındaki yuvaya asılır. Temel petek genellikle üst çıtadaki bir oluğa ya da kama çıtasına sabitlenir.
• Yan çıtalar: Çerçevenin iki dikey kenarıdır; tellerin geçtiği delikler bu çıtalardadır. Hoffmann tipi çerçevelerde yan çıtanın üst kısmı genişletilmiştir ve çerçeveler arasındaki aralığı kendiliğinden korur.
• Alt çıta: Tek parça ya da ikiye bölünmüş olabilir; temel peteğin alt kenarı bu çıtaya değmeden, küçük bir boşluk bırakılarak takılır.

Çerçeveler arasında ve çerçeve ile kovan duvarları arasında arı boşluğu (yaklaşık 6–9 mm) bırakılır. Bu boşluktan dar alanları arılar propolisle doldurur, genişini ise petekle örer. Çerçeveli kovanın bütün tasarımı bu ölçüye dayanır.

Çerçeve çeşitleri nelerdir?

Boyuta göre

Aynı kovan sisteminde farklı yükseklikte çerçeveler bulunur: kuluçkalık ve tam bal katı için yüksek, yarım bal katı için alçak çerçeve. Farklı kovan sistemlerinin (Langstroth, Dadant ve yerel tipler) çerçeveleri birbirine uymaz. İşletmede tek bir sistemde kalmak, çerçeve alışverişini ve stok yönetimini kolaylaştırır.

Malzemeye göre

• Ahşap çerçeve: En yaygın tiptir; tellenebilir, onarılabilir, kaynatılıp kazınarak temizlenebilir.
• Plastik çerçeve: Temel peteği kendinden, tek parça çerçevelerdir. Tellemeye gerek yoktur, süzmede kırılmaz; ancak arıların bazıları plastik yüzeyi örmekte isteksiz olabilir, üzerine ince bir balmumu kaplaması bu isteksizliği azaltır.

Aralık tutucuya göre

Hoffmann tipi geniş yan çıtalı çerçeveler, kendi kendine aralık tutar. Düz yan çıtalı çerçevelerde aralık; çerçeve askı yuvasındaki çentikler, plastik aralık başlıkları ya da arıcının gözü ile ayarlanır. Bu konu "Kovan içi çerçeve sabitleyiciler" sayfasında ayrıca anlatılıyor.

Temel petek ne işe yarar?

Temel petek, arılara nerede ve hangi göz boyunda petek öreceklerini gösteren bir kılavuzdur.

• Düzgün petek: Petek çerçevenin içinde ve düz kalır; çerçeveler kovanlar arasında değiştirilebilir.
• Göz boyu kontrolü: İşçi gözü basılı temel petek (göz çapı yaklaşık 5,2–5,4 mm), erkek gözü (yaklaşık 6,2–6,9 mm) oranını sınırlar.
• Emek tasarrufu: Arılar mum salgılamak için bal tüketir; temel petek başlangıç için mum sağlar ve örme işini hızlandırır.
• Dayanıklılık: Tellerle desteklenen temel petek, özellikle süzme makinesinde kırılmaya karşı dayanıklı petek verir.

Çerçeve nasıl tellenir ve temel petek nasıl takılır?

Temel peteğin gergin ve düz takılması, en çok atlanan ama en belirleyici ayrıntıdır. Gevşek ya da eğri takılan temel petek, eğri örülmüş bir peteğe dönüşür; eğri petek de çerçevelerin değiştirilebilirliğini, yani sistemin bütün kazancını yok eder.

1. Delikleri hazırlayın: Yan çıtalara tel delikleri açılır; tel ahşabı kesmesin diye delik ağızlarına küçük metal halkalar (kuşgözü) çakılabilir.
2. Teli gerin: Paslanmaz ya da kalaylı çelik tel, yan çıtalar arasında yatay olarak geçirilir ve parmakla çekildiğinde tın diye ses verecek kadar gerilir. Gevşek tel iş görmez.
3. Temel peteği yerleştirin: Levha üst çıtanın oluğuna ya da kama çıtasının altına sabitlenir; alt kenarla alt çıta arasında küçük bir genleşme payı bırakılır.
4. Teli gömün: Tel, ısıtılarak mumun içine gömülür. Bunun için düşük voltajlı elektrikle teli ısıtan bir düzenek ya da elle kullanılan tırtıllı bir gömme aleti kullanılır. Tel mumu kesmeden, levhanın ortasına gömülmelidir.
5. Kontrol edin: Levha düz, dalgasız ve çerçevenin ortasında olmalıdır.

Temel peteksiz çerçeve ve başlangıç şeridi

Bazı arıcılar temel petek kullanmadan yalnız üst çıtaya ince bir mum şeridi (başlangıç şeridi) ya da ahşap bir kılavuz çıta takar; arılar peteği kendi göz boyuyla örer.

• Artısı: Kimyasal kalıntı ve sahte mum riski azalır, arılar doğal göz boyunu seçer.
• Eksisi: Erkek gözü oranı artabilir, petek süzmede daha kolay kırılır, kovan yana yatıksa petek çerçeve düzleminden taşar.
• Uygulama: Kovan yanlara doğru terazide olmalı, peteksiz çerçeve iki örülmüş peteğin arasına konmalıdır.

Temel peteğin kaynağı neden önemlidir?

Balmumu yağda çözünen maddeleri tutar. Kovanda kullanılmış bazı akarisitlerin kalıntıları mumda yıllarca kalabilir ve ticari temel petek pek çok kaynaktan gelen mumun karışımıdır. Ayrıca parafin ya da stearin gibi ucuz maddelerle karıştırılmış sahte temel petek, arıların peteği bozuk örmesine ve yavrunun gelişmemesine yol açabilir.

• Mümkünse kendi sır mumunuzdan temel petek yaptırın; kapalı bir mum döngüsü, kalıntı birikimini sınırlamanın en sağlam yoludur.
• Satın alırken mumun saf balmumu olduğunu ve kaynağını sorun; çok ucuz, kokusuz ya da parlak, kaygan görünümlü levhalara şüpheyle yaklaşın.
• Hastalıklı kovanlardan çıkan mum, yeterli ısıl işlem görmeden yeniden temel peteğe dönüştürülmemelidir.

Petek yenileme ve kesim çerçevesi

Eski petek hastalık etkeni, kimyasal kalıntı ve koza artığı biriktirir; gözler zamanla daralır. Her yıl kuluçkalık peteklerinin bir kısmını yenilemek yaygın ve önerilen uygulamadır. Koyu renkli yavru petekleri öncelikle çıkarılır; açık renkli bal katı petekleri daha uzun kullanılabilir.

Kesim çerçevesi (erkek arı çerçevesi), içine temel petek konmayan ya da yalnız üst kısmına şerit takılan bir çerçevedir. Arılar boş alana çoğunlukla erkek gözü örer. Varroa erkek arı yavrusunu tercih ettiği için, erkek yavru kapandıktan sonra ve erkek arılar çıkmadan önce petek kesilip atılır. Zamanlama kritiktir: geç kalınırsa akarlar erkek arılarla birlikte çıkar ve yöntem tersine işler. Bu yöntem varroa mücadelesinin yardımcı bir parçasıdır, tek başına yeterli değildir.

Çerçeve ve peteklerin depolanması

• Örülmüş petek değerlidir; bir sonraki sezon arılara büyük zaman kazandırır.
• Mum güvesine karşı petekler serin, aydınlık ve havadar yerde, aralarına hava girecek şekilde saklanır; soğuk depo ya da derin dondurucuda kısa süre bekletmek güve yumurtalarını öldürür.
• Koyu yavru petekleri uzun süre depoda bekletilmez; güve en çok bunları sever.
• Boş temel petekli çerçeveler tozdan ve fareden korunarak kapalı kutuda saklanır.

Sık yapılan hatalar

• Gevşek tel ya da eğri temel petek kullanmak.
• Kuluçkalığa bir anda çok sayıda temel petek vermek; zayıf koloni örmekte zorlanır.
• Farklı sistemlerin çerçevelerini karıştırmak.
• Hiç petek yenilememek.
• Kesim çerçevesini zamanında kesmemek.