Bal Sıkma Makineleri

Bal sıkma makinesi, Türkçede çoğunlukla sırrı alınmış petekli çerçeveleri döndürerek balı merkezkaç kuvvetiyle çıkaran santrifüj bal süzme makinesine verilen addır; peteği ezerek balı sıkan petek presleri de bu ad altında anılır. Santrifüj makine peteği sağlam bırakır, pres ise peteği yok eder. Bu sayfada iki yöntemin farkını, makine tiplerini ve doğru seçimi bulacaksınız.

Bal sıkma makinesi ne işe yarar?

Olgun bal, arıların mumdan ördüğü altıgen gözlerin içinde ve sırla kapatılmış halde durur. Balı gözden çıkarmanın iki yolu vardır:

• Santrifüj (merkezkaç): Sırrı alınmış çerçeve bir kazan içinde döndürülür; bal gözlerden dışarı fırlar, kazan çeperinden aşağı akar. Petek boş ama sağlam kalır.
• Presleme (sıkma): Petek çerçeveden kesilir, ezilir ve bir pres ile sıkılır. Bal süzülür, mum geriye kalır; petek yeniden kullanılamaz.

Günümüzde çerçeveli kovanla çalışan arıcıların neredeyse tamamı santrifüj makine kullanır. Nedeni basittir: arılar mum üretmek ve petek örmek için çok fazla nektar ve enerji harcar. Sağlam dönen her petek, bir sonraki sezonda arının doğrudan bala çevireceği bir emektir.

Santrifüj bal sıkma makinesi çeşitleri nelerdir?

Teğetsel (tanjansiyel) makine

Çerçeveler kazanın çeperine paralel, petek yüzü dışa bakacak şekilde tel sepetlere yerleştirilir. Bir seferde yalnız dışa bakan yüz boşalır; sonra çerçeve çevrilir. Yapısı basit, fiyatı düşük, hacmi küçüktür. En yaygın küçük modeller iki ile dört çerçevelidir.

Çevrilebilir sepetli teğetsel makine

Sepetler bir mafsal üzerinde döner; çerçeveyi elle çıkarmadan öbür yüzü dışa çevirmek mümkündür. Bazı motorlu modellerde sepetler yön değiştirince kendiliğinden döner. Teğetsel makinenin temiz süzmesi ile daha az el emeğini birleştirir.

Radyal makine

Çerçeveler bir tekerleğin telleri gibi merkezden dışa doğru dizilir. İki yüz aynı anda boşalır, çevirme gerekmez. Kapasite genellikle daha yüksektir; orta ve büyük işletmelerde tercih edilir. Radyal makinede çerçeveler çoğunlukla üst çıtası kazan çeperine bakacak biçimde yerleştirilir; gözlerin doğal hafif yukarı eğimi balın dışa akmasını kolaylaştırır. Makinenin kılavuzundaki yerleştirme yönüne uyun.

Yatay eksenli ve büyük hat makineleri

Ticari işletmelerde onlarca çerçeveyi alan, bazıları yatay eksenle dönen büyük makineler, otomatik sır alma ve bal pompasıyla bir hat halinde çalışır. Bu yatırım ancak yüzlerce kovanlık işletmede anlamlıdır.

Elle çevirmeli mi, motorlu mu?

• Elle çevirmeli: Ucuz, elektriksiz çalışır, arızası azdır. Hız tamamen kullanıcıdadır; özenli çevrilmezse taze petek kırılır. Birkaç ile on-on beş kovan arası için yeterli olabilir.
• Motorlu, hız ayarlı: Yumuşak kalkış ve kademeli hızlanma peteği korur, arıcıyı yormaz. Zamanlayıcılı ve programlı modeller aynı işi tekrarlanabilir kılar.
• Motor seçerken: Motor ve dişli kutusu balın damlayabileceği yerde olmamalı; yağ ve kir bala ulaşmamalıdır. Elektrik aksamı su sıçramasına karşı korunmalıdır.

Bal presi: gerçek anlamda sıkma

Petek presi, ezilmiş peteği delikli bir silindir ya da bez torba içinde vidalı veya kollu bir mekanizmayla sıkar. Şu durumlarda anlamlıdır:

• Çerçevesiz kovanlar: Üstten çıtalı ya da geleneksel kovanlardan alınan serbest petekler santrifüje giremez.
• Süpürge otu balı: Calluna vulgaris balı gibi jöle kıvamlı (tiksotropik) ballar santrifüjle zor çıkar. Önce iğneli gevşetici ile gözlerdeki bal karıştırılır ya da petek preslenir.
• Kırık, eski ya da ayıklanacak petekler: Zaten eritilecek petekteki bal presle kazanılır.

Pres balı daha fazla mum ve polen içerir, süzgeçten ve dinlendirmeden özenle geçirilmelidir. Pres de balla temas eden bir ekipmandır: paslanmaz çelik ya da gıdaya uygun malzeme şarttır.

Bal sıkma makinesi seçerken nelere bakılır?

1. Malzeme: Kazan, sepetler ve musluk dahil balla temas eden her parça paslanmaz çelik ya da gıdaya uygun plastik olmalı. Galvanizli ya da boyalı iç yüzey kabul edilmez.
2. Çerçeve uyumu: Sepetler kullandığınız çerçeve ölçüsünü (Langstroth, Dadant ya da yerel ölçüler; ballık ya da kuluçkalık) almalı.
3. Kapasite: Bir turda alınan çerçeve sayısı, hasat gününün süresini belirler. Kovan sayınız artacaksa bir üst boyutu düşünün.
4. Kazan altı hacmi: Sepetlerin altında bal birikecek boşluk yeterli olmalı; aksi halde sık sık boşaltmak gerekir.
5. Musluk: Geniş ağızlı, kolay sökülüp temizlenen bal musluğu; altına kova sığacak yükseklikte ayak.
6. Denge ve sabitleme: Sağlam ayaklar, zemine sabitleme imkânı, kapak ve güvenlik kilidi.
7. Temizlik kolaylığı: Keskin köşesiz, sepetleri çıkarılabilir yapı.

Kullanım ve bakımda sık yapılan hatalar

• Hızlı başlamak: Dolu petek ilk turlarda ağırdır; ani hız peteği sepetin teline bastırıp kırar.
• Dengesiz yük: Karşılıklı çerçeveler benzer ağırlıkta olmalı; makine sallanırsa durdurup yeniden dengeleyin.
• Soğuk bal: Soğuk odada bal zor akar ve peteği zorlar. Ballıklar süzmeden önce ılık bir odada bekletilebilir.
• Kazanı taşırmak: Alta biriken bal sepetlere değerse makine frenlenir ve bal köpürür.
• Kirli kaldırmak: Makine ılık suyla yıkanıp tamamen kurutulmadan kaldırılmaz. Kalan bal küflenir ve bir sonraki hasatta bulaş kaynağı olur.

Makinenin ayrıntılı çalıştırma adımları için “Bal süzme makineleri”, kazan ve musluk için “Bal süzme kazanı” sayfalarına bakabilirsiniz.