Filtreleme Sistemleri

Filtreleme sistemleri, arı ürünlerini mum, larva, arı parçası ve toz gibi yabancı maddelerden fiziksel olarak ayırmak için kullanılan elek, süzgeç, süzgeç torbası ve süzme tanklarıdır. Balda kaba ve orta süzgeç yeterlidir; polenleri alacak kadar ince filtreleme balın kökenini siler ve mevzuatta ayrı bir ürün sınıfına girer. Arı sütünde ise ince süzme, ürünün larva ve mum parçası içermemesi için zorunlu bir adımdır.

Arı ürünlerinde filtreleme neden yapılır?

Filtrelemenin amacı ürünü değiştirmek değil, ürüne ait olmayanı ayırmaktır. Bal süzme makinesinden akan bal mum ve sır kırıntısı taşır; yüksükten toplanan arı sütünde larva ve mum parçası bulunabilir; propolis tentürü hazırlanırken çözünmeyen mum ve odun artıkları kalır.

• Görünüş ve güven: Kavanozda yüzen mum kırıntısı alıcıyı rahatsız eder.
• Raf ömrü: Yabancı parçacıklar kristalleşmeyi hızlandırabilir, köpük ve tortu yapar.
• Mevzuata uygunluk: Türk Gıda Kodeksi arı sütünü "larva içermeyen" ürün olarak tanımlar; bal için ise polenin korunmasını ister.

Bal nasıl ve hangi süzgeçle süzülmeli?

Bal süzmede kural basittir: iri parçayı al, poleni bırak. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği, "filtre edilmiş bal" dışında hiçbir bala 0,2 mm'nin altında gözenekli filtrasyon uygulanmasına izin vermez. Tebliğe göre polen içeriği bu şekilde azaltılmış bal "filtre edilmiş bal" adıyla, bunu belirterek satılmalıdır. "Ham bal" diye adlandırılacak bal ise 0,3 mm'den büyük gözenekli filtrelerle süzülmüş olmalıdır.

Süzgeç torbaları ve esnek elekler

Kovanın ağzına gerilen ya da bir çerçeveye asılan koni biçimli süzgeç torbaları hobi arıcılığında çok yaygındır. Bal kendi ağırlığıyla süzülür, mum torbada kalır. Torba dolup tıkandığında değiştirilir; tıkanan torbayı sıkmak mumu da kovaya geçirir.

Süzme tankları

Ticari ölçekte bal, santrifüjden pompayla ya da doğrudan süzgeçli dinlendirme tankına akar. Tankın içinde bir ya da birkaç kat elek bulunur; süzülen bal tankta dinlenir, köpük yüzeye çıkar ve dipteki musluktan temiz bal alınır.

Balda yanlış filtreleme uygulamaları

Bazı eski kaynaklarda ve satış metinlerinde balı "arıtmak" için önerilen yöntemler aslında balın doğasını değiştirir:

• Aktif karbonla filtreleme: Rengi, kokuyu ve bazı bileşenleri alır. Bala ait bileşenleri uzaklaştıran bu işlem bal için uygun değildir.
• Sıcak suyla karıştırıp süzme: Bala su katmak nemi yükseltir, mayalanmaya yol açar ve tağşiştir. Bala dışarıdan hiçbir madde katılamaz.
• Yüksek ısıyla süzme: Süzmeyi hızlandırmak için balı ısıtmak HMF'yi yükseltir, enzimleri bozar. Isıtma gerekiyorsa bal sıcaklığı yaklaşık 40 °C'yi geçmemelidir.
• Çok ince filtreyle "berraklaştırma": Polenleri siler; botanik ve coğrafi köken kanıtlanamaz.

Arı sütü nasıl süzülür?

Arı sütü hasadında önce yüksükteki larva pensle alınır, ardından arı sütü spatula ya da vakumlu emme aparatıyla toplanır. Toplama sırasında ürüne larva parçası, mum kırıntısı ve yüksük kenarından kopan parçacıklar karışabilir.

1. Temiz ve serin çalışın: Süzme, gölgede ya da temiz bir odada, ürün ısınmadan yapılmalıdır.
2. İnce naylon ya da paslanmaz süzgeç kullanın: Arı sütü koyu kıvamlıdır; süzgeçten spatula yardımıyla hafifçe bastırılarak geçirilir.
3. Metal temasını sınırlayın: Arı sütü asidiktir; yalnız paslanmaz çelik ya da gıdaya uygun plastik ekipman kullanın.
4. Hemen kaplayın ve soğutun: Süzülen arı sütü ışık geçirmeyen, hava geçirmez kaplara alınır ve bekletilmeden buzdolabına ya da dondurucuya konur.

Polen ve propolis nasıl temizlenir?

• Polen: Tuzaktan alınan polen, eleklerle ve üfleme ile arı parçası, toz ve kırıntılardan ayıklanır. Bu bir tür kuru filtrelemedir; ince toz elekten geçer, peletler üstte kalır.
• Propolis tentürü: Ham propolis çözücüde bekletildikten sonra çözünmeyen mum ve odun parçaları süzgeç kâğıdı ya da ince bezle süzülür. Türk Gıda Kodeksi'ne göre ham propolis doğrudan son tüketiciye sunulamaz; propolis tek başına yalnız takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilir.

Filtre sistemi seçerken nelere bakılmalı?

• Malzeme: Gıda sınıfı paslanmaz çelik ya da gıdaya uygun naylon ve plastik.
• Gözenek büyüklüğü: Bal için kaba ve orta elek; tebliğdeki 0,2 mm sınırının altına inmeyin.
• Kapasite: Santrifüjün akış hızına yetişmeli; yetişmeyen süzgeç taşar.
• Kolay temizlik: Sökülebilir, köşesiz, yırtılmaya dayanıklı elekler.
• Yedek: Tıkanan süzgeci beklemeden değiştirebilmek için ikinci takım.

Süzgeç bakımı ve hijyen

1. Mumu ayırın: Süzgeçte kalan mumu toplayıp eritmeye ayırın.
2. Ilık suyla yıkayın: Bal suda çözünür; mum ise sıcak suda yumuşar. Çok sıcak su plastik ve naylon süzgeçleri bozabilir.
3. Kurutun: Nemli süzgeç küflenir; tamamen kuruduktan sonra kaldırın.
4. Değiştirin: Yırtılan, deforme olan ya da kokan süzgeç kullanılmaz.