Ölü Koloni Otopsisi

Ölü koloni otopsisi, kışı ya da sezonu çıkaramamış bir kovanın sistemli biçimde incelenerek ölüm nedeninin bulunmasıdır. Ölü arıların duruşu, balın yeri, yavru alanı ve dip tahtasındaki döküntü çoğu zaman sebebi açıkça gösterir. Bu bilgi bir sonraki yılı kurtarır; kovanı boşaltıp geçmek aynı hatayı tekrarlamak demektir.

Ölü koloni otopsisi neden yapılır?

Kış kayıplarının çoğu ölümden aylar önce, yaz sonu ve sonbaharda belirlenir: akar yükü, kış stoku, ana arının durumu, kovanın nemi. Kovan bu izleri bir süre korur, ama zaman geçtikçe güveler, fareler ve yağmacı arılar tabloyu bozar. Bu yüzden ölü kovan fark edildiği gün, hiçbir şeyi karıştırmadan incelenmelidir.

Otopsinin ikinci amacı bulaşın önlenmesidir. Ölü bir kovanın petekleri ve balı çoğu zaman başka kolonilere verilmek istenir. Ölüm nedeni bir yavru çürüklüğüyse bu peteklerle hastalık bütün arılığa taşınır. Neden anlaşılmadan hiçbir petek başka kovana verilmez.

Ölü kovan nasıl incelenir? (adım adım)

1. Önce kovanı kapatın. Uçuş deliğini hemen kapatın; açık kalan ölü kovan birkaç saat içinde yağmalanır ve içindeki etken komşu kolonilere taşınır.
2. Dışarıyı kaydedin. Uçuş deliği önündeki ölü arılar, dışkı lekeleri, kemirme izleri, kovanın eğimi ve kapağın durumu. Fotoğraf çekin.
3. Kapağı açın, koku ve neme bakın. Islaklık, küf, damlayan su, keskin fare kokusu ya da çürük kokusu not edilir.
4. Kümenin yerini bulun. Ölü arılar hangi çerçevelerde, kümenin büyüklüğü ne kadar (bir avuç mu, iki çerçeve mi), küme balla temas ediyor mu?
5. Stoku ölçün. Kapalı bal ve polen var mı, varsa kümeye kaç çerçeve uzakta?
6. Yavru alanını inceleyin. Ölü larva ve pupa, delikli ya da çökük sırlar, işçi gözünde erkek yavru, göz başına birden çok yumurta.
7. Dip tahtasına bakın. Akar, ölü arı yığını, sır kırıntısı, güve larvası ve dışkı.
8. Yazın. Bulgular, tarih ve o koloninin yıl içindeki bakım ve ilaçlama kayıtları birlikte değerlendirilir.

Açlıktan ölen koloni nasıl tanınır?

Görüntü: Çok sayıda ölü arı başları gözlerin içine gömülü, karınları dışarıda durur; küme peteğin üzerinde ölmüştür. Kümenin çevresinde ve üstünde bal yoktur ya da çok azdır. Dip tahtasında yoğun ölü arı yığını bulunur.

Anlamı: Kış stoku yetersizdi ya da sonbahar beslemesi geç ve eksik yapıldı. İlkbaharın başı açlık açısından en tehlikeli dönemdir: yavru üretimi artar, tüketim hızlanır, dış kaynak henüz yoktur.

İzolasyon açlığı

Aynı baş gömülü tablo görülür, ama iki üç çerçeve ötede dolu bal petekleri durur. Stok vardı, küme soğukta ona ulaşamadı. Kış kümesi soğuk dönemde yana değil, çoğunlukla yukarı doğru ilerler; stok yanda kalırsa ve uzun bir soğuk dönem kümenin yer değiştirmesini engellerse küme dolu kovanda aç ölür. Küçük kümelerde bu risk çok daha yüksektir. Çözüm, sonbaharda kış düzenini doğru kurmak ve kümenin bal ile temasını sağlamaktır.

Varroa çöküşü: az arı, bol bal

Görüntü: Kovanda çok az ölü arı vardır, buna karşılık bal çoğu zaman boldur. Bazen ana arı ve bir avuç işçiden oluşan küçük bir küme bulunur. Yavru alanı dağınıktır; delikli sırlar, gözlerde ölü pupalar ve yarım çıkmış arılar görülür. Yavru gözlerinin üst duvarlarında beyaz, kristal görünümlü akar dışkısı birikintileri ve dip tahtasında ölü akarlar olur. Kanatları buruşuk arılar deforme kanat virüsünü gösterir.

Anlamı: Koloni açlıktan değil, arısı tükendiği için öldü. Yaz sonu ve sonbaharda yetişen kış arıları, yüksek akar yükü ve virüsler nedeniyle zayıf doğdu ve kış ortasında erken kayboldu. Sebep çoğu zaman Ağustos–Eylül döneminde kontrol edilmeyen akar yüküdür.

Anasızlık ve yalancı ana izleri

Görüntü: İşçi gözlerinde kabarık (kubbe sırlı) erkek yavrusu, göz başına birden çok yumurta, yumurtaların göz dibinde değil kenarlarında durması, düzensiz ve dağınık yavru alanı. Küme küçüktür, arılar yaşlıdır.

Anlamı: Ana arı sonbaharda kayboldu ya da çiftleşemedi; koloni yenilenemedi ve yalancı ana (yumurtlayan işçi) devreye girdi. Kışa anasız ya da zayıf anayla giren koloni ilkbaharı nadiren görür. Yalnızca işçi gözlerinde düzgün dizilmiş erkek yavrusu ve göz başına tek yumurta varsa sorun daha çok erkek yumurtlayan (tükenmiş ya da çiftleşmemiş) anadır.

Nem, küf ve dışkı lekeleri ne anlatır?

Nem: Kovan içi ıslak, kapakta ve kenar peteklerde su damlaları, tabanda su birikintisi, ahşapta siyah lekeler görülür. Havalandırma yetersizdir, kapak sızdırıyordur ya da kovan çukurda ve gölgededir. Kümenin üzerine damlayan yoğuşma suyu arıları ıslatır ve üşütür; kışın nem en az soğuk kadar tehlikelidir.

Dikkat: Ölümden sonra kovanda kısa sürede küf oluşur. Peteklerdeki küf tek başına ölüm nedeni sayılmamalı; kümenin durumu ve stokla birlikte değerlendirilmelidir.

Dışkı lekeleri (ishal): Çerçeve üst çıtalarında, peteklerde ve uçuş deliği çevresinde kahverengi dışkı lekeleri görülür. Arılar uzun süre temizlik uçuşuna çıkamamış, bağırsak yükü artmıştır. Nedenleri arasında Nosema enfeksiyonu, uzun soğuk dönem, kış yeminde salgı balı ya da uygunsuz şurup sayılır. İshal görüntüsü nosemanın kanıtı değildir; kesin tanı için ölü arılardan laboratuvarda mikroskobik inceleme gerekir.

Fare, güve ve yağmacılık: neden mi, sonuç mu?

Fare: Kemirilmiş petekler, çerçeve altlarında talaş ve yaprak yığını, yuva artığı ve keskin koku. Fare ızgarası takılmamıştır. Fare, kümenin yakınındaki petekleri kemirerek ve arıları rahatsız ederek koloniyi öldürebilir; bazen de koloni başka nedenle öldükten sonra yerleşir.

Mum güvesi: Ağlarla örülmüş petekler, kozalar ve larvalar. Güçlü koloni güveye izin vermez; güve çoğu zaman ölümün nedeni değil, sonucudur. Asıl nedeni güvenin altında aramak gerekir.

Yağmalanmış kovan: Gözlerin kenarları çiğnenmiş, dip tahtasında ve uçuş deliği önünde bol mum kırıntısı, bal peteklerinin boşalmış olması. Yağmalanan koloni zaten zayıf ya da ölmüştü; yağma ayrıca ciddi bir bulaş riskidir.

Yavru çürüklüğü ve zehirlenme şüphesi

Her otopside yavru peteklerine yavru çürüklüğü açısından bakılmalıdır: çökük, koyulaşmış ve delikli sırlar, göz dibine yapışmış kuru kabuklar, kötü koku. Amerikan ve Avrupa yavru çürüklüğü ihbarı zorunlu hastalıklardır. Şüphe varsa kovanı kapalı tutun, peteklere ve alete başka kovanda dokunmayın ve il/ilçe tarım ve orman müdürlüğüne bildirin; tanı laboratuvarda konur.

Zehirlenme: Uçuş deliği önünde ve kovan içinde ani ve toplu ölüm, dilleri dışarıda, titreyen ya da sürünen arılar. Genellikle kış değil, ilaçlama dönemine denk gelen sezon içi tablodur. Şüphe halinde ölü arılardan bir örnek alıp dondurun, tarih ve çevredeki ilaçlamayı kaydedin ve resmi kuruma bildirin.

Otopsi bulguları özet tablosu

Otopsiden sonra ne yapmalı?

• Petekleri ayırın: Neden anlaşılana kadar hiçbir petek ve bal başka koloniye verilmez. Hastalık şüphesi olan petekler resmi kurumun yönlendirmesine göre imha edilir.
• Temiz peteği koruyun: Hastalık bulgusu olmayan, sağlam petekler güveye karşı korunarak (örneğin bir süre dondurularak) kapalı yerde saklanır.
• Kovanı temizleyin: Dip tahtası kazınır, ölü arılar uzaklaştırılır, ahşap gövde kazınıp temizlenir; kovan tekrar kullanılmadan önce kurutulur.
• Diğer kolonileri kontrol edin: Aynı nedenin (özellikle varroa) arılığın geri kalanında da sürüp sürmediğine bakın.
• Kaydı tamamlayın: Neden, tarih ve alınacak önlem not edilir. Bir sonraki yıl bu not en değerli kaynağınız olur.