Propolis Üretimi

Propolis (arı reçinesi, kovan zamkı), bal arılarının ağaç tomurcukları ve kabuklarından topladığı reçinelerin balmumu ile karıştırılmasıyla oluşan yapışkan bir maddedir. Arılar onunla çatlakları kapatır, iç yüzeyleri kaplar ve kovanı daha kolay savunulur hale getirir. Temiz propolis üretimi, kazımadan çok propolis eleği ile yapılır ve hasat dondurarak kolaylaşır.

Propolis nedir, arılar ne için kullanır?

Tarlacı arıların küçük bir bölümü reçine toplamada uzmanlaşır. Çenesiyle kopardığı reçineyi polen sepetine yükleyip kovana getirir; kovanda başka arılar bu yükü alır, mumla karıştırarak işler ve kullanılacak yere sıvar.

• Boşlukları kapatmak: Arıların geçemeyeceği kadar dar (yaklaşık 6 mm'den küçük) aralıklar ve çatlaklar propolisle doldurulur.
• Yüzeyleri kaplamak: Doğal yuvada kovuğun iç yüzü ince bir propolis tabakasıyla kaplanır.
• Girişi daraltmak: Soğuk mevsim öncesinde uçuş deliği çevresine propolis örülür.
• Kovanı temiz tutmak: Taşınamayacak kadar büyük ölü canlılar (ör. fare, kertenkele) propolisle kaplanabilir.

Propolis, koloninin ortak savunmasının parçası olarak görülür; bazı araştırmalar yoğun propolis kaplamanın koloni sağlığını desteklediğini düşündürüyor. Bu nedenle kovan duvarlarını tamamen kazımak her zaman doğru değildir.

Propolis neyden oluşur, bileşimi nedir?

Propolisin bileşimi kaynak bitkiye göre büyük ölçüde değişir. Kabaca yarısı reçine ve bitkisel balzamlardan, önemli bir bölümü balmumundan, geri kalanı uçucu yağlar, polen ve diğer maddelerden oluşur. Renk açık sarıdan kırmızımsı ve koyu kahveye kadar değişebilir.

• Ilıman bölgeler: Başlıca kaynak kavak (Populus) tomurcuklarıdır; huş, kızılağaç, söğüt ve iğne yapraklılar da katkı verir.
• Türkiye: Bölgeye göre kavak, kestane, çam ve diğer reçineli ağaçların payı değişir; bu yüzden farklı yörelerin propolisi kimyasal olarak birbirinden ayrılır.
• Tropikal bölgeler: Tamamen farklı bitkilerden gelen propolis türleri bulunur.

Sonuç: propolis standart bir ürün değildir. Kaynak bitkiyi, yöreyi ve toplama dönemini kaydetmek hem kalite hem pazarlama açısından değerlidir.

Propolis nasıl toplanır?

Kazıma

Çerçeve omuzlarından, üst çıtalardan, örtü tahtasından ve kat kenarlarından kovan demiriyle kazımak en basit yoldur ve her muayenede küçük miktarlar birikir. Ancak kazıma propolisi mum, ahşap talaşı, boya, arı parçası ve toz içerir. Bu ürün düşük kalitelidir ve gıda ya da takviye amaçlı işleme için çoğu zaman uygun değildir.

Propolis eleği (tuzak)

Temiz propolis için esas yöntem propolis eleğidir: ince aralıklı esnek plastik bir levha örtü tahtasının altına, çerçevelerin üstüne yerleştirilir. Arılar aralıkları "kapatılması gereken boşluk" olarak algılar ve propolisle doldurur. Elek propolisi ahşap ve boya bulaşı içermez, mum oranı daha düşüktür. Tuzak çeşitleri, yerleştirme ve hasat ayrıntıları "Propolis tuzakları ve toplama" sayfasında anlatılır.

Propolis hasadı: neden dondurulur?

Oda sıcaklığında propolis yumuşak ve yapışkandır, elekten ayrılmaz. Soğukta ise sertleşir ve kırılganlaşır. Bu yüzden dolan elek bir plastik torbaya konup dondurucuda bekletilir; ardından bükülerek ya da ovuşturularak propolis parçalar halinde dökülür. Dondurma bir tercih değil, yöntemin parçasıdır.

Propolis üretimini artıran koşullar

• Mevsim: Yaz sonu ve sonbaharda, kışa hazırlık döneminde toplama belirgin biçimde artar.
• Reçineli bitki varlığı: Arılığın yakınında kavak, kestane ve reçineli ağaçların bulunması belirleyicidir.
• Genetik: Bazı arı ırkları ve hatlar çok propolis toplar; Kafkas arısı bu özelliğiyle bilinir.
• Hava akımı ve ışık: Arılar ışık ve hava sızan aralıkları kapatmaya daha isteklidir.
• Koloni gücü: Güçlü koloniler eleği daha hızlı doldurur.

Propolis nasıl temizlenir ve saklanır?

1. Ayıklama: Arı parçaları, tahta, metal ve plastik kırıntıları ayıklanır.
2. Parçalama: Soğukken kırılır ya da öğütülür; donmuş halde çalışmak yapışmayı önler.
3. Paketleme: Gıdaya uygun, hava almayan, tercihen koyu renkli kaplara konur.
4. Saklama: Serin, karanlık ve kuru ortamda saklanır; dondurucuda uzun süre dayanır. Işık ve ısı bileşenlerini bozar, uçucu maddeler zamanla kaybolur.

Ham propolis çoğunlukla gıdaya uygun alkolle ya da başka çözücülerle özütlenerek işlenir. Bu işlem ve satışı gıda mevzuatına tabidir; işlenmiş ürün yapan arıcının ilgili izinleri alması gerekir.

Propolis kalitesi nasıl anlaşılır?

• Temizlik: Talaş, boya, arı parçası ve toz içermemelidir; elek propolisi bu açıdan üstündür.
• Mum oranı: Mumu fazla olan propolis soluk, yağlı ve yumuşaktır; değerli bileşenlerin oranı düşer.
• Koku: İyi propolisin keskin, reçinemsi ve aromatik bir kokusu vardır; kokusuz ya da küflü koku kötü saklama işaretidir.
• Laboratuvar analizi: Ticari alımda toplam fenolik madde ve flavonoid miktarı gibi ölçütler analizle belirlenir; kaynak bitki bu değerleri doğrudan etkiler.

Dikkat edilecekler: kalıntı ve alerji

• İlaç kalıntısı: Propolis yağda çözünen maddeleri tutar. Akar ilacı uygulanan dönemde elek kovanda bırakılmaz ve kazıma yapılmaz.
• Boyalı yüzey: Boyalı ya da koruyucu emdirilmiş ahşaptan kazınan propolis bu maddeleri taşır.
• Çevre kirliliği: Sanayi ve yoğun trafik yakınındaki arılıklarda kirletici riski artar.
• Temas alerjisi: Propolis, arıcılarda da görülen temas dermatiti yapabilir; sürekli propolisle çalışanların eldiven kullanması yerinde olur.

Propolis ve sağlık

Propolisin uzun bir geleneksel kullanım geçmişi vardır ve laboratuvar çalışmalarında antimikrobiyal etkileri incelenmektedir. Ancak insanlarda belirli bir hastalığı önlediğini ya da tedavi ettiğini gösteren kanıtlar sınırlıdır ve bileşimi kaynağa göre çok değiştiği için sonuçlar genellenemez. Ürün tedavi iddiasıyla satılamaz. Alerjisi olanlar, hamileler ve düzenli ilaç kullananlar kullanmadan önce hekime danışmalıdır.