Propolis ve Kullanımı

Propolis (arı tutkalı, arı zamkı), bal arılarının ağaç tomurcuklarından ve bitki yaralarından topladığı reçineleri balmumu ve salgılarıyla karıştırarak kovanda çatlakları kapatmak ve yüzeyleri kaplamak için kullandığı yapışkan maddedir. Laboratuvar çalışmalarında belirgin antimikrobiyal etkiler göstermiştir; ancak insanlarda tedavi etkisine dair kanıt sınırlıdır ve bileşimi bölgeden bölgeye çok değişir. Propolis bilinen bir temas alerjenidir; ilk kullanımda dikkat gerekir.

Propolis nedir, arılar ne için kullanır?

Tarlacı arılar, kavak, huş, kestane, çam gibi ağaçların tomurcuklarından ve kabuk yaralarından reçine toplar, polen gibi arka bacaklarında taşıyarak kovana getirir. Kovanda başka arılar bu reçineyi çiğneyip balmumuyla karıştırır ve gereken yere sıvar.

• Çatlak ve boşlukları kapatmak: Kapak aralıkları, çerçeve kulakları ve kat birleşim yerleri propolisle doldurulur.
• Giriş daraltmak: Özellikle sonbaharda uçuş deliği propolisle daraltılabilir.
• Yüzey kaplamak: Doğal yuvalarda iç yüzeyler ince bir propolis tabakasıyla kaplanır.
• Kovanı temiz tutmak: Dışarı atılamayacak kadar büyük davetsiz misafirler (ör. fare) propolisle kaplanarak çürümeleri sınırlanır.

Araştırmacılar propolisin, koloninin mikroorganizmalara karşı toplu savunmasında rol oynadığını düşünmektedir. İnsan kullanımına yönelik araştırmaların çıkış noktası da bu gözlemdir.

Propolisin bileşimi: neden her propolis aynı değil?

Propolisin bileşimi, arıların reçine topladığı bitkiye bağlıdır. Ilıman bölgelerde başlıca kaynak kavak tomurcuklarıdır; bu tür propolis flavonoitler ve fenolik asit esterlerince zengindir. Brezilya'nın yeşil propolisi gibi başka bölgelerin ürünleri tamamen farklı bileşenler taşır. Türkiye'de de bölgeye ve bitki örtüsüne göre farklı propolis tipleri vardır.

Ham propolis kabaca reçine ve balzamlar, balmumu, uçucu yağlar, polen ve diğer maddelerden oluşur; oranlar kaynaktan kaynağa değişir. Bunun iki önemli sonucu vardır:

• Bir ülkede yapılan araştırmanın sonucu, başka bölgenin propolisi için doğrudan geçerli değildir.
• "Propolis şuna iyi gelir" türünden genel iddialar bilimsel açıdan savunulamaz; hangi propolis, hangi özüt, hangi miktar sorusu cevapsız kalır.

Bu yüzden ciddi üreticiler toplama bölgesini ve dönemini kaydeder, mümkünse partiyi analiz ettirir.

Propolis nasıl toplanır? Adım adım

En temiz propolis, propolis ızgarası (tuzak) ile toplanır. Bu, kapağın altına, çerçevelerin üstüne serilen ince yarıklı plastik ya da tel bir levhadır. Arılar yarıkları ışık ve hava girdiği için propolisle doldurur.

1. Izgarayı yerleştirin: Güçlü kolonilerde, yaz sonu ve sonbahar başı gibi arıların propolis topladığı dönemde çerçevelerin üstüne serin.
2. Doldurulmasını bekleyin: Arılar yarıkların büyük bölümünü doldurduğunda ızgarayı alın.
3. Dondurun: Izgarayı torbaya koyup derin dondurucuda bekletin; soğukta propolis kırılganlaşır.
4. Kırıp ayırın: Donmuş ızgarayı bükerek ya da ovuşturarak propolisi temiz bir kaba döktürün.
5. Ayıklayın: Arı parçası, mum ve tahta kırıntılarını ayırın.
6. Saklayın: Serin, karanlık, hava almayan kapta saklayın.

Ham propolis nasıl görünür?

Kaliteli ham propolis kendine özgü reçinemsi, baharatlı bir kokuya sahiptir. Aşırı mum içeren propolis daha açık renkli ve mumsu olur; bol yabancı madde içeren ürün düşük kalitelidir.

Propolis nasıl kullanılır? Özüt türleri

Propolis suda çok az çözünür. Bu nedenle genellikle özüt (ekstrakt) hâline getirilir. Her çözücü farklı bileşenleri farklı oranlarda çeker:

• Alkollü özüt: En yaygın biçimdir ve fenolik bileşenleri iyi çeker. Alkol içerdiği için çocuklar, gebeler ve alkol kullanmaması gereken kişiler için uygun olmayabilir.
• Sulu ve glikollü özütler: Alkolsüz seçeneklerdir; bileşen profili alkollü özütten farklıdır.
• Yağlı özüt ve merhemler: Cilt ürünlerinde kullanılır.
• Ağız spreyi, pastil, diş macunu: Ağız içi kullanım için hazırlanan ticari biçimlerdir.

Evde hazırlanan özütlerin yoğunluğu ve temizliği bilinmez. Sağlık amacıyla kullanılacak ürünlerde, içeriği ve üretim koşulları belli olan, mevzuata uygun ürünler tercih edilmelidir.

Propolis neye iyi gelir? Kanıt durumu

Propolis, arı ürünleri içinde laboratuvarda en çok çalışılanlardan biridir. Özütlerinin çeşitli bakteri, mantar ve virüslere karşı etkili olduğu laboratuvar koşullarında gösterilmiştir. Ağız sağlığı ve dudak uçuğu gibi bazı alanlarda küçük klinik çalışmalar da vardır.

Ancak bu çalışmaların çoğu küçük, kısa süreli ve farklı propolis tipleriyle yapılmıştır; sonuçlar birbirine aktarılamaz. Bu nedenle doğru ifade "ön bulgular var, kanıt sınırlı" olmalıdır. Propolis, enfeksiyonlarda hekimin önerdiği tedavinin yerine kullanılmaz.

Propolis alerjisi: kimler dikkat etmeli?

Propolis, cilt alerjisi yapan maddeler arasında iyi bilinir. En sık görülen tablo temas dermatitidir: kızarıklık, kaşıntı, kabarcık ve pullanma. Ağız içi ürünlerle dudak ve ağız mukozasında yara ve şişlik bildirilmiştir; yutulan ürünlerle daha ağır tepkiler de görülebilir.

• İlk kullanımda deneme: Cildin küçük bir bölgesinde denemek yaygın bir yaklaşımdır; ama tek deneme gelecekteki duyarlılığı dışlamaz.
• Kimler kullanmamalı: Arı ürünlerine, kavak tomurcuğuna ya da bazı kozmetik balzamlara alerjisi olduğu bilinenler. Astımlılar ve alerji öyküsü olanlar hekime danışmalıdır.
• Arıcılar için: Propolisle sık çalışan arıcılarda zamanla duyarlılık gelişebilir. Özellikle ızgara temizlerken ve propolis işlerken eldiven kullanmak yerinde olur.

Sık yapılan hatalar

• Boyalı kovan yüzeylerinden kazınmış propolisi gıda ürününe katmak.
• İlaç uygulaması sırasında ızgarayı kovanda bırakmak.
• Propolisi sıcak ve aydınlık ortamda açık bırakmak.
• Ürün tanıtımında "antibiyotik yerine geçer", "virüs öldürür" gibi tedavi iddiaları kullanmak; gıda etiketleme mevzuatı bu tür iddiaları yasaklar.
• Alerji uyarısını etiketten çıkarmak.