Arı Biyolojisi ve Bireyler

Arı biyolojisi, bal arısı (Apis mellifera) kolonisini oluşturan ana arı, işçi arı ve erkek arının yapısını, gelişimini ve görevlerini inceler. Koloni tek tek arıların toplamı değil, birlikte yaşayan ve birlikte karar veren bir bütündür. Oğul önlemeden ana arı yetiştirmeye, varroa mücadelesinden kışlatmaya kadar arıcılıktaki hemen her karar bu biyolojiye dayanır.

Bal arısı kolonisi nasıl bir topluluktur?

Bir bal arısı kolonisinde genellikle tek bir ana arı, mevsime göre değişen sayıda işçi arı ve yalnız ilkbahar-yaz döneminde erkek arılar bulunur. Yaz doruğunda güçlü bir koloni on binlerce arıya ulaşır; kışa ise çok daha küçük bir nüfusla girer.

Tek bir arı kovandan ayrı uzun süre yaşayamaz. Koloni ise ısısını düzenler, besin depolar, kendini savunur, hastalıklarla mücadele eder ve oğul vererek çoğalır. Bu yüzden biyologlar koloniyi çoğu zaman bir süper organizma olarak tarif eder: arılar hücreler, koloni ise bedendir.

Kolonide merkezi bir yönetim yoktur. Kararlar binlerce arının yerel tepkilerinden doğar: tarlacılar dansla kaynak bildirir, feromonlar koloninin durumunu bütün kovana duyurur, oğulun yeni yuvası bile izci arıların bir tür oylamasıyla seçilir. Arıcı da bu yüzden tek tek arılara değil, koloniyi etkileyen koşullara müdahale eder: alan, besin, ana arının durumu ve sağlık.

Koloninin yuvası balmumundan örülmüş peteklerdir. Düzen hemen her kovanda benzerdir: ortada yavru, yavrunun çevresinde polen (perga), üstte ve kenarlarda bal.

Koloninin üç bireyi: ana arı, işçi arı, erkek arı

• Ana arı: Koloninin yumurtlayan tek dişisi. Günde yüzlerce, sezon doruğunda bini aşkın yumurta bırakır; feromonlarıyla koloniyi bir arada tutar.
• İşçi arı: Normalde üremeyen dişi. Temizlikten yavru bakımına, petek örmekten tarlacılığa kadar bütün işleri yapar.
• Erkek arı: Döllenmemiş yumurtadan gelişir; iğnesi yoktur. Tek görevi başka kolonilerin genç ana arılarıyla çiftleşmektir.

Arılar nasıl gelişir? Yumurta, larva ve pupa

Bal arısı tam başkalaşım geçirir: yumurta, larva, pupa ve ergin evreleri birbirinden çok farklıdır. Yumurta üç günde açılır; larva bakıcı arılarca beslenerek hızla büyür; göz mumla kapatıldıktan sonra larva pupaya, pupa da ergin arıya dönüşür.

Bu süreler arıcılığın takvimidir. Ana arısı kaybolan bir koloninin yeni anasının ne zaman çıkacağı, ana arı yetiştirme günleri ve erkek yavrusu kesiminin zamanlaması bu sayılarla hesaplanır. Erkek yavrusunun kapalı döneminin en uzun olması, varroanın neden en çok erkek yavruyu seçtiğini de açıklar.

Ana arı ile işçi arı neden farklı olur?

Ana arı ile işçi arı aynı döllenmiş yumurtadan çıkar; farkı beslenme yaratır. Ana arı adayı larva bütün larvalığı boyunca bol arı sütü ile beslenir ve dikey sarkan özel bir ana arı gözünde büyür. İşçi larvası ise ilk günlerden sonra daha yalın bir besine geçer.

Bu gerçek, ana arı yetiştirmenin temelidir. Anasız kalan koloni genç bir işçi larvasının gözünü genişletip acil ana gözü yapabilir. Larva ne kadar gençse ana o kadar kaliteli olur; bu yüzden üç günden yaşlı larvadan iyi ana yetişmez.

İşçi arının yaşa göre görevleri

İşçi arı yaşına göre farklı işler yapar; bunu o dönemde hangi bezlerinin çalıştığı belirler. Kabaca sıra şöyledir:

1. Göz temizliği (ilk günler),
2. Yavru bakımı: başındaki arı sütü bezleri en verimli dönemindedir,
3. Petek örme ve nektar işleme: karın altındaki mum bezleri çalışır,
4. Bekçilik ve havalandırma,
5. Tarlacılık: nektar, polen, su ve reçine toplama (yaklaşık üçüncü haftadan sonra).

Bu sıra kesin değildir; koloninin ihtiyacına göre esner. Bakıcı azsa genç arılar daha uzun süre bakıcı kalır, tarlacılar kaybolursa genç arılar erkenden tarlaya çıkar.

Yaz arısı ve kış arısı arasındaki fark

Sezonda doğan işçi arı birkaç hafta yaşar; yaz sonu ve sonbaharda yetişen kış arısı ise aylarca yaşar ve koloniyi ilkbahara taşır. Farkı yaratan, besin deposu işlevi gören ve bağışıklıkta rol oynayan iyi gelişmiş yağ dokusudur.

Varroa destructor akarı esas olarak bu dokuyla beslenir ve virüs taşır. Kış arıları akarlı yavrudan çıkarsa kısa ömürlü olur ve koloni kış ortasında erir. Yaz sonundaki akar yükünün kışı neden belirlediği buradan anlaşılır.

Koloni yıl boyunca nasıl değişir?

• Kış: Arılar küme hâlinde toplanır, uçuş kaslarını titreterek ısı üretir ve depoladıkları balı tüketir.
• Kış sonu ve ilkbahar: Yavru üretimi başlar, ilk polen ve nektarla koloni hızla büyür.
• İlkbahar sonu: Erkek arılar yetişir, kovan sıkışır; koloni oğul vererek çoğalmaya yönelir.
• Yaz: Ana nektar akımı; bal depolanır, fazlası arıcının hasadıdır.
• Yaz sonu ve sonbahar: Yumurtlama azalır, kış arıları yetişir, erkekler kovandan atılır.

Bu biyoloji arıcılığa nasıl yansır?

Bu bölümde neler var?

Alt sayfalarda ana arı, işçi arı ve erkek arının ayrıntılı biyolojisi, arı anatomisi, arı ırkları ve iklime uyum ele alınır. Her sayfa, bireyin yapısını arıcının kovan başında yapacağı işlerle birlikte anlatır.