Bal Hasat Ekipmanları

Bal hasat ekipmanları, olgun balı kovandan alıp petekten ayırmak, süzmek, dinlendirmek ve kavanoza hazırlamak için kullanılan arı kaçıran, sır alma aracı, sır alma teknesi, süzme makinesi, süzgeç, dinlendirme kazanı ve refraktometre gibi araçların bütünüdür. Kovandan kusursuz çıkan bal, yanlış malzeme, sıcaklık ya da nem yüzünden bu aşamada bozulabilir. Bu sayfa hasat zincirini baştan sona özetler ve her aracın ayrıntılı sayfasına yol gösterir.

Bal hasadında hangi ekipmanlar gerekir?

Hasat bir zincirdir: zincirin her halkası bir araca karşılık gelir ve en zayıf halka ürünün kalitesini belirler. İş akışı her zaman aynı yönde ilerlemelidir:

1. Ballıkları arıdan arındırma: arı kaçıran tahta, yumuşak arı fırçası, gerekirse üfleyici.
2. Taşıma: kapaklı ballıklar, damlama tablası, çerçeve taşıma kutusu.
3. Olgunluk kontrolü: refraktometre ile nem ölçümü.
4. Sır alma: sır alma bıçağı, sır tarağı (sır çatalı), sır alma teknesi.
5. Süzme: santrifüj bal süzme makinesi (Türkçede yaygın adıyla bal sıkma makinesi) ya da küçük ölçekte pres.
6. Süzgeçten geçirme: kaba ve orta gözenekli, çoğu zaman iki kademeli süzgeç.
7. Dinlendirme: alttan musluklu, kapaklı dinlendirme kazanı.
8. Doldurma ve saklama: temiz, kuru, gıdaya uygun kavanoz ve kovalar.

Kristalleşmiş balı yeniden akışkan hale getirmek için ayrıca bal ısıtma kazanı ya da ısıtma dolabı gerekebilir; bu araç hasadın değil, dolumun parçasıdır ve en çok hata burada yapılır.

Bal hasat ekipmanı hangi malzemeden olmalı?

Bal asitli bir gıdadır (pH değeri çoğunlukla 3,5–4,5 arasındadır) ve uygun olmayan metali aşındırır. Çözünen metal hem balın tadını bozar hem de gıda güvenliği sorunudur. Bu yüzden balla temas eden her yüzey için kural nettir:

Eski tip galvanizli makineler hâlâ elden ele dolaşmaktadır. Böyle bir makineyi gıda üretiminde kullanmayın; ancak içi gıdaya uygun şekilde kaplanmış ya da gövdesi değiştirilmişse düşünülebilir.

Ballıklar arıdan nasıl arındırılır ve taşınır?

Hasadın ilk ekipmanı arı kaçıran (arı kaçırma tahtası) tahtadır. Ballığın altına konan bu tahtadaki tek yönlü geçitler arıların aşağı inmesine izin verir, geri dönmelerine izin vermez. Bir iki gün sonra ballık büyük ölçüde arısız kalır. Az sayıda çerçevede yumuşak fırça ile silkeleme yeterlidir; büyük işletmeler üfleyici kullanır. Kimyasal arı uzaklaştırıcılar kokusu ve kalıntısı bala geçebileceği için önerilmez.

Alınan ballıklar kapalı ve arı giremeyen biçimde taşınmalıdır. Altına damlama tablası, üstüne sıkı bir kapak konur. Açıkta bekleyen tek bir ballık bile yağmacılığı başlatabilir. Taşıma ve saklama araçları “Çerçeve taşıma ve saklama kutuları” sayfasında ayrıntılıdır.

Olgunluk nasıl ölçülür? Refraktometre

Refraktometre, hasat ekipmanının en ucuz ve en belirleyici parçasıdır. Bir damla balın ışığı kırma derecesinden su oranını okur. Nemi yüksek bal mayalanır ve bütün partiyi bozabilir. Türk Gıda Kodeksi ve uluslararası standartlarda genel sınır en fazla yüzde 20 nemdir; güvenli saklama için yüzde 18 civarının altı hedeflenir.

• Ne zaman ölçülür: Kısmen sırlı çerçeve süzülecekse, yağışlı bir dönemde hasat yapılıyorsa ve her süzme partisinde.
• Nasıl: Ölçümden önce cihaz, üreticinin belirttiği sıvıyla sıfırlanır; ölçüm oda sıcaklığında yapılır ya da cihaz otomatik sıcaklık düzeltmeli seçilir.
• Kayıt: Her partinin nem değeri tarihle birlikte yazılır.

Sır alma ve süzme için hangi araçlar kullanılır?

Sır alma araçları ve teknesi

Gözlerin üzerindeki ince mum kapaklar (sır) alınmadan süzme makinesinden bal çıkmaz. Sır alma bıçağı düz yüzeyde hızlıdır; ısıtmalı ya da elektrikli tipleri işi kolaylaştırır. Sır tarağı çukurda kalan gözleri açar. Kesilen sır, sır alma teknesine düşer; teknenin süzgeçli bölmesi sırdaki balı ayırır. Sır mumu en temiz ve en açık renkli mumdur, ayrı toplanmalıdır.

Süzme makinesi

Santrifüj süzme makinesi çerçeveleri döndürerek balı merkezkaç kuvvetiyle çıkarır. Petek sağlam kalır ve arılara geri verilir; preslemeye göre asıl kazanç budur, çünkü arı bir peteği örmek için bol nektar ve enerji harcar. İki temel tip vardır: tek yüzü süzen teğetsel ve iki yüzü birden süzen radyal makine. Elle çevirmeli olanlar az kovanlı arıcı için yeterlidir; motorlu ve hız ayarlı modeller kovan sayısı arttıkça zaman ve petek kazandırır.

Süzülen bal nasıl temizlenir ve dinlendirilir?

Makineden çıkan balda mum kırıntısı, arı parçası ve hava kabarcığı bulunur. Bal önce kaba ve orta gözenekli süzgeçten geçirilir. Çok ince filtre kullanılmaz; ince filtre polen tanelerini de tutar, balın botanik ve coğrafi kökeninin laboratuvarda kanıtlanmasını zorlaştırır.

Süzülen bal dinlendirme kazanında birkaç gün bekletilir. Kabarcıklar ve ince mum parçacıkları yüzeye çıkar, köpük alınır, temiz bal alttaki musluktan kavanoza doldurulur. Kazanın kapağı sıkı kapanmalıdır; bal havadan nem çeker.

Bal ısıtma: en kolay yapılan hata

Kristalleşme balın doğal özelliğidir, bozulma değildir. Balı yeniden akışkan yapmak gerekiyorsa yumuşak, kontrollü ve kısa süreli ısıtma esastır. Aşırı ısı enzimleri (özellikle diastaz ve invertaz) bozar ve balın ısıl işlem ve yaşlanma göstergesi olan HMF (hidroksimetilfurfural) değerini yükseltir. Yasal sınır genel olarak kilogramda 40 miligramdır. Balı doğrudan ateşe koymayın; su banyolu (çift cidarlı) kazan ya da termostatlı ısıtma dolabı kullanın ve sıcaklığı kovan sıcaklığına yakın tutun.

Süzme odası nasıl olmalı?

• Arıya kapalı: Açık kapı ya da pencere yağmacılığı davet eder.
• Kuru: Bal higroskopiktir; nemli odada açık bekleyen bal su kapar.
• Ilık: Soğuk bal zor akar. Ballıkları süzmeden önce ılık bir odada bekletmek akışı kolaylaştırır.
• Yıkanabilir yüzeyler ve akan su: Temiz zemin, temiz giysi, bone, yıkanmış eller.
• Bekletmeden işleyin: Süzülmeyi bekleyen ballıklar mum güvesi ve bulunduğu bölgelerde küçük kovan böceği için çekici bir hedeftir.

Hasat ekipmanının bakımı ve sık hatalar

Ekipman her hasattan sonra ılık suyla yıkanır; çok sıcak su mumu eritip yüzeylere yapıştırır. Deterjan kullanıldıysa iyice durulanır. Her parça tamamen kurutulmadan kaldırılmaz: kalan bal ve su küf, koku ve korozyon yapar. Kış boyunca makine ve kazanlar tozdan korunacak şekilde örtülür.

• Nem ölçmeden süzmek: Mayalanan bir parti bütün emeği boşa çıkarır.
• Uygunsuz malzeme: Galvanizli kova, pirinç musluk ya da boyası dökülmüş kazan.
• Aşırı ısıtma: Balı “çabuk aksın” diye ısıtmak enzim kaybı ve HMF artışı demektir.
• Aşırı filtreleme: Berraklık uğruna polenin alınması.
• Farklı arılıkları karıştırmak: İzlenebilirlik kaybolur, tek çiçek balı iddiası savunulamaz.
• Ortak makineyi temizlemeden kullanmak: Başka arılıktan gelen kalıntı hastalık etkenlerini taşıyabilir.