Tarım Alanları ve Arıcılık

Tarım alanları ve arıcılık ilişkisi, ayçiçeği, kolza, pamuk, yonca, korunga ve narenciye gibi geniş ekim alanlarının arılara kısa sürede çok yoğun nektar ve polen sunmasına dayanır. Aynı tarla bir hafta içinde kovanı doldurabilir, ertesi hafta ilaçlamayla koloniyi zehirleyebilir. Bu sayfa başlıca tarla bitkilerinin arıcılık değerini, çiçeklenme dönemlerini, bal özelliklerini ve ilaç zehirlenmesine karşı alınacak önlemleri anlatır.

Tarım alanları arıcıya ne sunar?

• Yoğunluk: Geniş alanda aynı anda açan tek tür, kısa sürede çok yüksek bal verimi sağlayabilir.
• Öngörülebilirlik: Ekim tarihleri bilindiği için çiçeklenme tahmin edilebilir; göç planı yapılabilir.
• Tek çiçek balı: Ayçiçeği, narenciye, pamuk gibi ürünlerin balı ayrı hasat edilip adıyla satılabilir.
• Tozlaşma geliri: Kabakgiller, tohumluk üretim ve bazı meyve–sebze alanlarında üretici tozlaşma için ücret öder.

Başlıca tarla bitkileri ve arıcılık değeri

Tablodaki tarihler Türkiye için genel aralıklardır; bölgeye, ekim zamanına, çeşide ve yılın havasına göre değişir. İkinci ürün olarak ekilen bir bitki, aynı ilde ana ürünle aylarca farklı zamanda açabilir.

Ayçiçeği

Türkiye'de özellikle Trakya (Tekirdağ, Edirne, Kırklareli), ayrıca Orta Anadolu ve Çukurova'da geniş alanlarda ekilir. Nektar verimi hibrit çeşide, toprak nemine ve sıcaklığa göre büyük farklılık gösterir; bazı yıllar tarlalar dolu olsa da akım zayıf kalır. Ayçiçeği balı glukozca zengin olduğu için çok hızlı kristalleşir; petekte donmadan önce hasat edin. Uzun süre yalnız ayçiçeğinde tutulan kolonilerde polen tek yönlülüğü nedeniyle zayıflama görülebilir.

Kolza

İlkbaharda açan kolza, koloniler henüz gelişirken bol nektar ve polen verir; iyi bir kolza akımı hem koloniyi büyütür hem bal bırakır. Balı glukoz oranı yüksek olduğu için çok hızlı kristalleşir; sırlanmış ve sırlanmaya başlamış petekleri gecikmeden süzün, aksi halde bal petekte donar ve süzülemez. Kolza tarlalarında çiçeklenmede zararlılara karşı ilaçlama sık yapıldığından, ilaçlama takvimini öğrenmek şarttır.

Pamuk

Çukurova, Ege (Aydın, İzmir) ve Güneydoğu Anadolu'da (Şanlıurfa) önemli bir yaz sonu kaynağıdır. Pamuk hem çiçeğin içinde hem yapraklardaki ve çiçeği saran brakte yapraklarındaki çiçek dışı nektarlıklarda nektar salgılar. Polen taneleri iri ve dikenli olduğundan arılar pamuk polenini az toplar; bu nedenle pamukta çalışan kolonilere başka polen kaynağı gerekir. Pamuk, ilaçlamanın en yoğun olduğu tarla bitkilerinden biridir; pamuk bölgesinde arıcılık, üreticiyle yakın iletişim olmadan çok risklidir.

Yonca, korunga ve fiğ

Yonca (kaba yonca, yonca otu) sıcak ve kurak iklimlerde iyi nektar verir. Ancak çiçeği bal arısı için "tetikleme" mekanizması nedeniyle zordur; arılar çoğu kez çiçeği yandan emerek nektar alır ve tozlaşmaya az katkı yapar. Yem için çiçeklenme başında biçildiğinden kaynak ancak biçimlerin arasında ve tohumluk tarlalarda sürer.

Korunga, özellikle Doğu ve Orta Anadolu'da yem bitkisi olarak ekilir ve bal arısı için en değerli baklagillerdendir; mayıs–haziranda bol nektar verir. Fiğ türleri (adi fiğ, tüylü fiğ) çiçeklerinin yanı sıra yaprak dibindeki kulakçıklarda bulunan nektarlıklarla da arıyı besler.

Narenciye

Akdeniz kıyısında (Adana, Mersin, Hatay, Antalya) portakal, limon ve mandalina bahçeleri mart–nisan aylarında çok bol nektar verir. Narenciye balı çok açık renkli, belirgin çiçek kokuludur ve ince taneli kristalleşir. Bahçelerde çiçeklenme dönemindeki zararlı mücadelesi ve bazı çekirdeksiz mandalina çeşitlerinde üreticinin arı istememesi, önceden konuşulması gereken konulardır.

Tarım alanlarının arıcı için riskleri nelerdir?

Kısa ve keskin kaynak

Tek ürün tarımında çiçeklenme birkaç hafta sürer, ardından manzara tamamen boşalır. Koloni bolluktan kıtlığa aniden geçer; bu geçiş yağmacılığı tetikler ve stok hızla tükenir.

İlaçlama

En büyük risk budur. Zarar yalnızca toplu ölümle sınırlı değildir: öldürücü olmayan dozlar da yön bulmayı, öğrenmeyi ve yavru gelişimini bozabilir. Yolunu bulamayan tarlacı kovana dönmez; ölüsü görülmez ama koloni onu kaybetmiştir. İlaçlı tohum ekimi sırasında kalkan toz da çevredeki çiçekli bitkilere ve suya bulaşabilir.

Tek yönlü beslenme ve yabani otların kaybı

Tek ürünün poleni eksik bir besin paketidir. Yabancı ot ilaçlarıyla tarla kenarlarındaki çiçekli bitkiler de yok olunca koloni, bol besleniyor görünse de zayıflar.

İlaç zehirlenmesi nasıl anlaşılır, ne yapılmalı?

Şu belirtiler zehirlenmeyi düşündürür:

• Kovan önünde ve içinde ani toplu ölüm
• Titreyen, dönen, uçamayan, koordinasyonu bozuk arılar
• Dili dışarı uzanmış ölü arılar
• Tarlacı gücünün aniden azalması; kovanda yalnız genç arıların kalması
• Aynı arılıkta ve çevre arılıklarda birçok kolonide eşzamanlı tablo

1. Belgeleyin: Fotoğraf ve video çekin; tarih, saat ve konumu not edin.
2. Numune alın: Taze ölmüş arılardan bol miktarda temiz bir kaba toplayın ve dondurun. Gerekirse çiçek, petek ve polen örneği de alın.
3. Bildirin: İl/ilçe tarım ve orman müdürlüğüne başvurun; muhtar ve tanıklarla tutanak tutun.
4. Koloniyi destekleyin: Temiz su ve gerekirse besleme verin; ilaçlı alanın yakınından taşımayı değerlendirin.

İlaçlama riskini nasıl azaltırsınız?

• Kurallara dayanın: Arıcılık Yönetmeliği, üreticinin zirai mücadeleden önce il/ilçe müdürlüğüne ve muhtarlığa bilgi vermesini, programın çevredeki arıcılara önceden duyurulmasını öngörür. Arıcının da arılığını ilaçlama yapılan alanlardan uzak tutmaya özen göstermesi ve yöredeki programı öğrenmesi beklenir.
• Üreticiyle doğrudan konuşun: En etkili tek önlem budur. Telefonunuzu bırakın, uygulama gününü önceden öğrenin.
• Uzaklık: Kovanları tarlanın tam kenarına değil, mümkünse bir miktar geriye ve rüzgârın ilacı taşımayacağı tarafa yerleştirin.
• Su: Arılığa temiz su koyun; arılar tarladaki ilaçlı su birikintilerine gitmesin.
• Riskli dönemde uzaklaşın: Yoğun ilaçlama beklenen dönemde kolonileri geçici olarak taşımak, çoğu zaman kaybı karşılamaktan ucuzdur.

Tarım alanına göçte nasıl planlama yapılmalı?

Tarım alanına koloni götüren arıcı şu soruları önceden yanıtlamalıdır:

1. Çiçeklenme ne zaman başlar ve biter? Ekim tarihini ve çeşidi öğrenin.
2. İlaçlama takvimi nedir? Kim, ne zaman, hangi grupta ürün uygulayacak?
3. Hasat nasıl yapılacak? Kolza ve ayçiçeği balı hızla donar; süzme ekipmanı ve kap hazır olmalı.
4. Sonra koloniler nereye gidecek? Kaynak bittiğinde yağmacılık ve kıtlık başlar; bir sonraki kaynak ya da besleme planı hazır olmalı.

Tozlaşmanın birçok üründe verimi ve kaliteyi artırdığını üreticiye anlatmak, ilaçlama konusunda işbirliği kurmanın en iyi yoludur. Arıdan kazanç sağlayan üretici, arıyı korumaya daha isteklidir.