Meyve Bahçeleri ve Tozlaşma

Meyve bahçelerinde tozlaşma, çiçek tozunun (polenin) arılar aracılığıyla çiçekten çiçeğe taşınmasıdır; birçok meyve türünde verim, meyve iriliği ve biçimi doğrudan buna bağlıdır. Arıcı için meyve bahçesi erken ilkbaharda koloniyi hızla geliştiren bir kaynak ve tozlaşma hizmeti geliri demektir; en büyük risk ise çiçeklenmede yapılan ilaçlamadır. Bu sayfa zamanlamayı, kovan sayısını ve yerleşimini, ilaçlamaya karşı alınacak önlemleri ve tozlaşma anlaşmasını anlatır.

Meyve ağaçlarında tozlaşma neden bu kadar önemli?

Birçok meyve çeşidi kendine uyuşmazdır: kendi poleniyle döllenmez, başka bir çeşidin polenine ihtiyaç duyar. Bu yüzden bahçelere ana çeşidin arasına tozlayıcı çeşit dikilir; polenin iki çeşit arasında taşınmasını ise büyük ölçüde arılar yapar.

Tozlaşma yalnızca meyve sayısını değil, meyvenin biçimini ve ağırlığını da belirler. Elmada olduğu gibi her tohum taslağının ayrı bir polen tanesiyle döllenmesi gerekir; az döllenen meyve küçük kalır, bir yanı çarpık gelişir ya da erken dökülür. Bahçede yeterli arı bulunması bu nedenle yalnızca verim değil, kalite meselesidir.

Hangi meyve türü arıya ne kadar bağımlı?

Aşağıdaki tablo genel bir yönlendirmedir. Çiçeklenme tarihleri bölgeye, rakıma ve yılın havasına göre değişir; Akdeniz kıyısıyla iç bölgeler arasında bir aydan fazla fark olabilir. Kendine uyuşmazlık da çeşide göre değişir; bahçenizdeki çeşitleri ziraat mühendisinden öğrenin.

Narenciyede özel bir durum vardır: bazı çekirdeksiz mandalina çeşitlerinde çapraz tozlaşma meyvede çekirdek oluşmasına yol açabilir. Bu bahçelerde üretici arı istemeyebilir; kovanları yerleştirmeden önce mutlaka konuşun.

Kovanlar bahçeye ne zaman getirilmeli?

Meyve çiçeklenmesi kısadır; çoğu türde bir ağacın çiçekleri bir-iki hafta içinde açıp döker. Zamanlama bu yüzden belirleyicidir:

• Erken getirmeyin: Çiçeklenmeden önce getirilen koloniler çevredeki başka kaynaklara (karahindiba, hardal, yabani çiçekler) alışır ve meyveye az gider.
• Doğru an: Yaygın uygulama, kovanları çiçeklerin yaklaşık %5–10'u açtığında getirmektir. Armut gibi arıya az çekici türlerde kovanlar çiçeklenme biraz daha ilerleyince getirilebilir.
• Taşıma: Kolonileri akşam, arılar kovana döndükten sonra taşıyın; sabah uçuşla birlikte doğrudan açmış bahçeyle tanışırlar.
• Ayrılış: Taç yapraklar döküldükten hemen sonra, ilk ilaçlamadan önce kovanları çıkarın.

Hava da belirleyicidir. Arılar serin, rüzgârlı ve yağışlı günlerde az uçar; çiçeklenme böyle bir haftaya denk gelirse tozlaşma eksik kalır. Bu durumda güçlü koloni, kısa güneşli aralıklarda yeterli tarlacı çıkarabilen tek koloni türüdür.

Tozlaşma için kaç kovan gerekir, nasıl yerleştirilir?

Gereken kovan sayısı meyve türüne, ağaç yoğunluğuna, çevredeki yabani arılara ve koloni gücüne göre değişir. Sık kullanılan bir başlangıç ölçüsü elma, armut ve kiraz için hektar başına 2–3 güçlü kolonidir; badem gibi çok yoğun ve erken açan bahçelerde daha fazlası kullanılır. Sayıdan çok koloninin gücü önemlidir: iki zayıf koloni, bir güçlü koloninin işini yapmaz.

• Dağıtın: Kolonileri tek noktada toplamak yerine bahçe içine küçük gruplar halinde yerleştirin; hiçbir ağaç gruba çok uzak kalmasın.
• Güneş ve rüzgâr: Sabah güneşi alan, rüzgârdan korunaklı noktalar seçin. Güneş alan kovan sabah daha erken uçar.
• Su: Bahçede temiz su yoksa arılar suyu, çoğu kez ilaç kalıntısı bulunabilen su birikintilerinden toplar. Sulak ya da suluk koyun.
• Erişim: Traktör ve ilaçlama makinelerinin geçiş yollarından uzak, ama arıcının araçla ulaşabileceği yerler seçin.

Tozlaşma için koloni nasıl hazırlanır?

1. Kışı güçlü çıkarın: Tozlaşmaya gidecek kolonilerin sonbaharda yeterli stok ve sağlıklı kışlık arıyla kışa girmesi gerekir.
2. Açık yavru bulunsun: Açık yavrusu olan koloni daha çok polen toplar; tozlaşma işini de polen toplayan arılar yapar.
3. Gerekirse uyarıcı besleme: Çiçeklenmeden önceki haftalarda seyreltik şurup yavru üretimini canlandırabilir. Bal akımı başladığında beslemeyi kesin.
4. Sağlık kontrolü: Varroa yükü yüksek ya da hastalıklı koloni götürmeyin; hem iş görmez hem hastalığı başka arılıklara taşıyabilir.
5. Taşımaya hazırlık: Kovan parçalarını sabitleyin, havalandırmayı sağlayın, girişi taşımadan hemen önce kapatın.

Çiçeklenmede ilaçlama: arıları nasıl korursunuz?

Meyve bahçesine getirilen kolonileri en çok tehdit eden şey, çiçeklenme dönemindeki ilaçlamadır. Arı, ilaçlanmış çiçeği tanımaz; zehirlenme bazen toplu ölümle, bazen tarlacıların sessizce kaybolmasıyla sonuçlanır.

• Yasal bildirim: Arıcılık Yönetmeliği'ne göre bitkisel üretim yapan üretici, zirai mücadeleye başlamadan önce il/ilçe müdürlüğüne ve muhtarlığa bilgi verir; çevredeki arıcılara da ilaçlama programı önceden duyurulur. Arıcı da bulunduğu yöredeki programı müdürlükten öğrenmekle yükümlüdür.
• Çiçekte böcek ilacı olmamalı: Arılara zehirli ürünler çiçeklenme döneminde uygulanmamalıdır. Uygulama zorunluysa arıların uçmadığı akşam saatleri tercih edilmeli ve ürün etiketindeki arı uyarısına uyulmalıdır.
• Ağaç altını biçin: İlaçlamadan önce ağaç altındaki çiçekli otların (karahindiba, hardal, üçgül) biçilmesi, arıların ilaçlı alana çekilmesini azaltır.
• Karışımlara dikkat: Bazı mantar ilaçları ile böcek ilaçlarının birlikte kullanımı arılar için zehirliliği artırabilir.
• Kovan kapatma dikkat ister: Uygulama günü kovanlar kapatılacaksa havalandırma sağlanmalıdır; sıcak havada tamamen kapatılan kovanda koloni boğulabilir. Mümkünse kolonileri geçici olarak taşımak daha güvenlidir.

Tozlaşma anlaşmasında neler bulunmalı?

Yazılı bir anlaşma iki tarafı da korur. En az şu maddeleri içermelidir:

• Koloni sayısı ve gücü: Örneğin "en az 6–8 çerçeve arılı, yavrulu koloni" gibi ölçülebilir bir tanım.
• Tarihler: Getirme ve alma zamanı; ölçüt olarak takvim yerine çiçeklenme oranı da yazılabilir.
• Yerleşim ve erişim: Kovan noktaları, araç yolu, bekçi ve hayvanlara karşı güvenlik.
• Su kaynağı.
• İlaçlama koşulları: Çiçeklenme boyunca arıya zehirli uygulama yapılmaması, zorunlu durumda önceden haber verilmesi ve bu kurala uyulmazsa sorumluluğun kimde olduğu.
• Ücret ve ödeme: Kovan başına ücret, ödeme zamanı.

İlaçlama maddesi en önemlisidir ve anlaşmazlıkların çoğu buradan çıkar.

Meyve bahçesi arıcıya ne kazandırır?

Meyve bahçesi genellikle bal fazlası vermez: çiçeklenme kısadır ve koloni topladığını kendi gelişimine harcar. Narenciye bu kuralın istisnasıdır; Akdeniz'de narenciye çiçeklenmesi çoğu yıl hasat edilebilir bal verir.

Asıl kazanç iki yerdedir: erken ilkbaharda bol polenle hızlı koloni gelişimi ve tozlaşma ücreti. Çiçeklenme bittiğinde bahçe arı için tamamen boşalır; koloniler hızla büyüdüğü için bu noktada oğul riski de artar. Bahçeden sonra kolonilerin nereye gideceği ve nasıl yönetileceği önceden planlanmalıdır.

Üreticiyle iyi ilişki nasıl kurulur?

Tozlaşmanın verime katkısını üreticiye anlatmak, uzun vadeli işbirliğinin temelidir. Arıdan kazanç sağladığını gören üretici, ilaçlama konusunda daha özenli davranır. Bahçenin kenarındaki alıç, yabani erik ve çiçekli çitleri korumasını önermek, hem yabani arıları hem bal arısını destekler.