Performans Testleri

Performans testi, arı kolonilerinin sakinlik, oğul eğilimi, hastalık direnci, kışlama ve verim gibi özelliklerinin aynı koşullarda, aynı ölçekle ve belirli bir takvime göre ölçülüp karşılaştırılmasıdır. Islahta damızlık seçimini hafızadan çıkarıp veriye dayandırır. İyi kurulmuş bir test arılığı ve basit bir puan cetveli, birkaç sezonda hangi hattın gerçekten üstün olduğunu gösterir.

Performans testi neden gerekir?

Hafızaya dayanan değerlendirme yanıltıcıdır. Geçen yaz çok bal veren koloni kolayca "en iyi" sayılır; oysa belki tek ana kaynağın yanındaydı ya da o yıl oğul vermemişti. Kötü bir günde muayene edilen koloni ise haksız yere huysuz sayılır.

Test, bu yanılgıları azaltır: aynı özellik, aynı ölçekle, aynı dönemde ve tekrar tekrar ölçülür. Sonuçta elinizde koloniler arasında karşılaştırılabilir sayılar olur.

Test arılığı nasıl kurulur?

Test sonuçları ancak koloniler benzer koşullarda tutulursa anlamlıdır. Çevre farkını genetik fark sanmamak için şu kurallara uyun:

• Aynı arılık: Karşılaştırılan koloniler aynı yerde, aynı kaynaklardan yararlanmalıdır. Farklı arılıkları karşılaştırmak kaynak farkını ölçer, genetiği değil.
• Aynı yaşta ana arılar: Test edilen ana arılar aynı sezonda üretilmiş ve kolonilere yakın tarihlerde verilmiş olmalıdır.
• Eşit başlangıç: Koloniler aynı sayıda arılı ve yavrulu çerçeveyle, aynı kovan tipinde başlatılır.
• Aynı bakım: Besleme, kat verme, varroa mücadelesi herkese aynı zamanda ve aynı biçimde uygulanır.
• Karışık diziliş: Kardeş grupları yan yana değil karışık dizilir. Uzun düz sıralarda uçan arılar komşu kovanlara sapar (arı sapması); kovan yönlerini ve renklerini değiştirmek bunu azaltır.

Hangi özellik ne zaman ölçülür?

Test süresi genellikle ana arının kolonide yumurtlamaya başlamasından sonraki yaz başlar ve ertesi yılın hasat sonuna kadar sürer; böylece bir kışlama ve bir tam sezon görülmüş olur.

Puanlama ölçeği nasıl olmalı?

Karmaşık bir sisteme gerek yoktur; önemli olan tutarlılıktır: aynı ölçek, mümkünse aynı kişi, benzer hava koşulları. Birçok ıslah programında 4 en iyi, 1 en kötü olmak üzere dört basamaklı ölçek kullanılır.

Oğul eğilimi için de benzer bir ölçek kullanılabilir: 4 hiç oğul hazırlığı yok; 3 boş ya da yumurtalı kupa var ama ilerlemiyor; 2 larvalı oğul yüksükleri çekildi, müdahaleyle önlendi; 1 koloni oğul verdi.

Varroa ve hastalık direnci nasıl ölçülür?

Direnç doğrudan görülmez; dolaylı ölçülür. En kullanışlı yöntem, aynı tarihlerde bütün kolonilerden alınan arı örneğinde akar yükünü saymaktır:

1. Yavrulu çerçeveden, ana arıyı almamaya dikkat ederek yaklaşık 300 arı (yarım bardak kadar) alın.
2. Arıları alkollü ya da deterjanlı suda çalkalayın veya pudra şekeri yöntemiyle akarları ayırın.
3. Düşen akarları sayıp 100 arıya düşen akar sayısını hesaplayın.
4. Aynı ölçümü yaz sonunda tekrarlayın; artış hızı düşük olan koloniler öne çıkar.

Dip tahtası ile doğal akar düşüşü sayımı da yardımcı bir göstergedir, ama koloninin gücünden ve yavru miktarından çok etkilenir. Ölçümler arasında hiçbir koloniye ayrı ilaç uygulanmamalıdır; aksi hâlde sonuçlar karşılaştırılamaz.

Hijyenik davranış testi ayrı bir sayfada adım adım anlatılmıştır. Yavru hastalığı görülen koloniler ise testten ayrı not edilir; ihbarı zorunlu hastalık şüphesinde il ya da ilçe tarım müdürlüğüne bildirim yapılır.

Koloni gelişimi, kışlama ve verim nasıl ölçülür?

• Gelişim: İlkbaharda ve yaz başında arıyla kaplı çerçeve ve yavrulu çerçeve sayılır. Aynı kişinin aynı biçimde sayması önemlidir.
• Kışlama: Sonbaharda ve ilkbaharda kovan tartılarak kış boyunca tüketilen stok hesaplanır; ilkbahardaki arılı çerçeve sayısı ve kayıplar yazılır.
• Verim: Her hasatta kovan başına alınan bal tartılır. Kovana bırakılan ya da bölmeye aktarılan ballı çerçeveler de kayda geçirilir.

Test sonuçları nasıl değerlendirilir?

Tek bir muayenedeki gözlem yanıltabilir. Koloni o gün hava, kaynak kesintisi ya da önceki müdahale nedeniyle farklı davranmış olabilir. Değerlendirmede şu yolu izleyin:

1. Ortalama alın: Her özelliğin sezon boyunca aldığı puanların ortalamasını hesaplayın.
2. Arılık ortalamasıyla karşılaştırın: Her koloninin sonucunu, aynı arılıktaki kolonilerin ortalamasına göre değerlendirin; "ortalamanın ne kadar üstünde" sorusu, "kaç kilo" sorusundan daha adildir.
3. Sorunlu kolonileri ayırın: Anasız kalan, ana arısı değişen ya da hastalanan kolonileri o özellik için test dışı sayın; bunları genetik olarak kötü diye elemeyin.
4. Özellikleri tartın: Size göre en önemli özelliklere daha çok ağırlık veren basit bir toplam puan oluşturun.
5. Karar verin: En üstteki birkaç koloni damızlık adayıdır; en alttakilerin ana arısı yenilenir.

Performans testinde sık yapılan hatalar

• Tek ölçümle karar vermek: Tutarlı bir tablo için sezon boyunca tekrarlanan gözlemler gerekir.
• Kolonilere farklı muamele: Birine erken kat verip ötekine geç vermek verim farkını genetikten koparır.
• Ölçeği değiştirmek: Sezon ortasında puan ölçütlerini değiştirmek önceki verileri kullanılmaz hâle getirir.
• Kayıtları sonra doldurmak: Puanı kovan başında yazın; akşam hatırlanan puan çoğu kez yanlıştır.