El demiri, arıcının kovanda en sık eline aldığı alettir. Propolisle yapışmış katları ayırmak, çerçeveleri gevşetmek, taban ve çıtalardaki mum ile propolisi kazımak, çivi sökmek gibi birbirinden farklı işleri tek bir parçayla görür. Basit görünmesine rağmen seçimi, kullanımı ve temizliği doğrudan koloninin sağlığını ve arıcının hızını etkiler.

Neden gereklidir

Arılar kovandaki bütün boşlukları propolisle kapatır. Bir sezon sonunda katlar, çerçeve omuzları ve örtü tahtası birbirine yapışmış durumdadır. Bunları elle ayırmaya çalışmak hem çerçeveleri kırar hem arıları ezer. El demiri kaldıraç işlevi görerek kuvveti kontrollü biçimde uygular; kırılan petek ve ezilen arı sayısı böylece düşer.

Ezilen arı yalnızca kayıp değildir. Ezilme sırasında salınan alarm feromonu koloniyi savunmaya geçirir ve muayenenin geri kalanını zorlaştırır. Doğru alet, sakin bir muayenenin ilk şartıdır.

Başlıca tipleri

Düz el demiri

En yaygın tiptir. Yaklaşık 18-25 cm uzunluğunda, bir ucu keskinleştirilmiş yassı çelik bir çubuktur. Diğer uç genellikle hafif kıvrıktır ve çivi sökmek için yarık taşır. Kazıma işlerinde ve katları ayırmada iyidir. Ucuz, sağlam ve az sayıda parçadan oluştuğu için arızalanmaz.

J kancalı el demiri

Bir ucunda J biçiminde bir kanca bulunur. Bu kanca çerçevenin altına girip yukarı kaldırma imkânı verir; kanca kovan çıtasına dayanarak kaldıraç noktası oluşturur. Sıkışmış çerçeveleri çıkarmakta düz tipten belirgin biçimde üstündür. Dar kovanlarda ve çerçeveler birbirine iyice yapıştığında tercih edilir.

Kombine tipler

Bazı modeller düz kazıma ucu ile J kancasını tek gövdede birleştirir. Tek alet taşımak isteyenler için pratiktir, ancak her iki işlevi de saf tiplerden biraz daha zayıf görür.

Çerçeve kaldırma maşaları

El demiri sayılmasa da aynı işi tamamlar. Çerçeveyi iki yanından kavrayarak düz yukarı kaldırır. Ağır bal çerçevelerinde ve el gücü sınırlı olan arıcılar için değerlidir. El demirinin yerini tutmaz; onunla birlikte kullanılır.

Malzeme seçimi

İki malzeme yaygındır:

• Yaylı çelik: Serttir, keskinliğini uzun korur, ucuzdur. Buna karşılık paslanır. Nemli ortamda bırakılırsa kısa sürede yüzeyi bozulur.
• Paslanmaz çelik: Pas yapmaz, alevle veya kimyasalla dezenfeksiyona dayanır, temizlenmesi kolaydır. Daha pahalıdır ve bazı alaşımlar yaylı çelikten yumuşak olduğu için ucu daha çabuk körelir.

Hastalık şüphesi olan bir arılıkta paslanmaz çelik açık farkla üstündür, çünkü ateşe tutulup soğutulabilir. Yaylı çelik de alevlenebilir ama tekrarlanan işlemde tavı bozulur.

Kullanım

Katları ayırırken el demirini köşeye değil, kenarın ortasına yakın bir noktaya sokun ve gövdeyi kaldıraç gibi kullanın. Köşeden zorlamak ahşabı yarar. Katı bir kerede değil, iki üç noktadan azar azar gevşetin.

Çerçeve çıkarırken önce iki yandaki omuzları gevşetin, sonra çerçeveyi düz yukarı kaldırın. Yana yatırarak çekmek komşu peteği sıyırır ve arıları ezer.

Kazıma işini muayene bittikten sonra, kovan kapanmadan hemen önce yapmak daha az rahatsızlık verir. Kazınan mum ve propolisi yere düşürmeyin; yağmacılığı davet eder. Yanınızda kapaklı bir kap bulundurun.

Hijyen — en çok atlanan nokta

El demiri kolonilerden koloniye taşınan en yaygın bulaş yoludur. Amerikan yavru çürüklüğü sporları alet yüzeyinde canlı kalır ve bir sonraki kovana taşınır. Bu spor onlarca yıl dayanıklıdır ve alkolle silmek onu öldürmez.

Uygulanabilir yöntemler:

• Alev: Pürmüzle kızıllaşana kadar tutmak en etkili yöntemdir. Hastalık şüphesi varsa her kovandan sonra uygulanmalıdır.
• Soda çözeltisi: Kaynar sodalı suda birkaç dakika tutmak sporları etkisiz kılar. Toplu temizlik için pratiktir.
• Yanıcı alkol kabı: Aleti kovanlar arasında alkol dolu bir kaba batırıp yakmak yaygın bir saha yöntemidir. Ateşle çalıştığı için körüğün ve tulumun yanında dikkat ister.

Sağlıklı görünen bir arılıkta bile kovan grupları arasında temizlik yapmak iyi bir alışkanlıktır. Hastalık görünür hale geldiğinde çoktan yayılmış olur.

Pratik ayrıntılar

El demiri kolay kaybolan bir alettir. Çim ve ölü yaprak arasında çelik rengi görünmez. Sapını turuncu, sarı ya da kırmızıya boyamak veya renkli bant sarmak arama süresini ciddi biçimde kısaltır. Bazı arıcılar sapa mıknatıs takıp kovan metaline yapıştırır.

Ucun keskinliği zamanla azalır. Yılda bir eğeyle tazelemek kazıma işini belirgin biçimde kolaylaştırır. Fazla inceltmeyin; ince uç ahşabı yarar ve kendi de kırılır.

Yedek bulundurun. Tek el demiriyle çalışan bir arıcı onu düşürdüğünde ya da kaybettiğinde muayeneyi yarıda bırakmak zorunda kalır. Arılık kutusunda ikinci bir alet ucuz bir sigortadır.

Sık yapılan hatalar

• Aleti tornavida ya da keski gibi kullanmak — uç kırılır, çelik çatlar.
• Kovanlar arasında hiç temizlememek — hastalık taşıma riskinin ana kaynağı.
• Köşeden zorlayarak kat ayırmak — ahşap yarılır, kovan ömrü kısalır.
• Kazınan propolisi yere dökmek — yağmacılık ve zararlı çeker.
• Nemli ortamda yıkanmadan bırakmak — yaylı çelikte hızlı paslanma.

Özet

El demiri ucuz bir alettir ama arıcının kovanla kurduğu fiziksel ilişkinin tamamı ondan geçer. Doğru tip, uygun malzeme ve düzenli temizlik; kırılan petek, ezilen arı ve taşınan hastalık miktarını doğrudan düşürür. Bir arıcının aldığı ilk aletlerden biridir ve en son yıpranan aletlerden biri olmalıdır.