Kovanlar ve Kovan Parçaları

Kovan ve kovan parçaları, bal arısı kolonisinin barındığı ve arıcının çalıştığı düzeni oluşturan sehpa, dip tahtası, yavruluk, çerçeve, ana arı ızgarası, ballık, örtü tahtası ve kapak gibi bileşenlerdir. Her parçanın belirli bir işlevi vardır ve hepsi arı boşluğu denen tek bir ölçüye göre tasarlanır. Parçaları tanımak, kovanı doğru kurmayı, mevsime göre ayarlamayı ve sorunları çözmeyi kolaylaştırır.

Kovanın temel ölçüsü: arı boşluğu

Hareketli çerçeveli kovanı mümkün kılan şey tek bir ölçüdür. Arılar yaklaşık 6–9 mm arasındaki boşlukları geçiş yolu olarak açık bırakır:

• Daha geniş boşluklara yabani petek örülür.
• Daha dar aralıklar propolisle kapatılır.

Bu yüzden kovan ölçüleri keyfi değildir. Çerçeve ile duvar, üst çıtalar ile örtü tahtası, alt ve üst katların çıtaları arasındaki her boşluk bu aralıkta tutulur. Farklı üreticilerin parçalarını karıştırırken en sık bozulan şey bu ölçüdür.

Kovan parçaları nelerdir? (Aşağıdan yukarıya)

Kovan tipi ne olursa olsun, dikey bir kovanın parçaları aşağıdan yukarıya şu sırayla dizilir. Aşağıdaki fotoğraftaki kovanda parçaların adları (Almanca) üzerlerine yazılmıştır.

Kovan sehpası

Kovanı yerden yükseltir; nemi, çürümeyi, kurbağa ve karınca gibi zararlıları uzak tutar, arıcının belini rahatlatır. Sehpa sağlam ve düz olmalı; kovan hafifçe öne eğik durmalıdır ki yağmur ve yoğuşma suyu uçuş deliğinden dışarı aksın.

Dip tahtası (taban)

Kovanın tabanıdır ve çoğunlukla uçuş deliğini de oluşturur. Kapalı taban sıcak tutar ama nem ve döküntü biriktirir. Telli (varroa) taban havalandırma sağlar; düşen akarlar ve döküntü tel altındaki çekmeceye (tabla) düşer. Tabladaki akar sayımı ve döküntü (mum kırıntısı, polen, ölü yavru) koloninin durumu hakkında değerli bilgi verir.

Uçuş deliği aparatları

• Giriş daraltıcı: Zayıf kolonide, kıtlıkta ve kışın girişi küçültür; yağmacılığa ve soğuğa karşı korur.
• Fare kapanı: Delikli metal şerit; arıyı geçirir, fareyi kışın kovana sokmaz.
• Uçuş tahtası: Arıların iniş yaptığı çıkıntı.
• Polen tuzağı: Gerektiğinde girişe takılarak polen toplar.

Yavruluk

Ana arının yumurtladığı, yavrunun yetiştiği ve kışlık stokun tutulduğu kattır. Koloninin merkezidir ve hasat edilmez. Kovan tipine göre tek ya da iki kat olur.

Çerçeve, tel ve temel petek

Çerçeve; üst çıta, iki yan çıta ve alt çıtadan oluşur. Omuzlu (kendinden aralıklı) yan çıtalar, çerçeveler yan yana itildiğinde doğru aralığı kendiliğinden sağlar. Çerçeveye gerilen yatay teller, temel peteği taşır ve süzme makinesinde peteğin kopmasını önler. Temel petek, arılara düzgün ve işçi gözü boyunda petek ördürür.

Bölme tahtası

Kovanın genişliğini daraltan, çerçeve boyutunda tam tahtadır. Zayıf koloninin alanını küçültür, kışın ısı kaybını azaltır; bazı tipleri besleyici olarak da kullanılır.

Ana arı ızgarası

İşçi arıyı geçirip ana arıyı geçirmeyen tel ya da plastik ızgaradır; yavruluk ile ballık arasına konur ve ballıkta yavru olmasını önler. Zayıf kolonide ve arıların henüz petek örmediği ballıkta çalışmayı yavaşlatabilir; her koşulda gerekli değildir.

Ballık

Hasat edilecek balın depolandığı kattır. Yavruluktan ayrı tutulması, hasadı koloniyi fazla rahatsız etmeden yapmayı sağlar. Akım sırasında gerektiği kadar ballık eklenir; boyuna göre tam ya da yarım boy olabilir.

Örtü tahtası ve arı kaçıran

Örtü tahtası (iç kapak), üst çıtaların üzerine oturan düz tahtadır; iç iklimi yumuşatır, kapağın propolisle yapışmasını önler. Ortasındaki delik besleyici yerleştirmek ya da arı kaçıran takmak için kullanılır. Arı kaçıran, arıların ballıktan aşağı inmesine izin verip geri çıkmasını engeller; hasattan bir iki gün önce takılır.

Kapak

Kovanı yağmurdan, güneşten ve rüzgârdan korur. Kenarları aşağı sarkan teleskop kapak suyu iyi dışarı atar; düz göçer kapağı ise kovanların yan yana sıkı dizilmesine ve taşınmasına uygundur. Üstü sacla kaplanan kapak uzun ömürlüdür; rüzgârlı yerlerde üzerine ağırlık konur ya da kayışla bağlanır. Kışın sızdıran kapak, soğuktan daha öldürücüdür.

Kovan parçaları özet tablosu

Kovan malzemesi: ahşap mı, köpük mü?

• Ahşap: Nefes alır, onarılabilir, kazınıp alevle yüzeysel olarak dezenfekte edilebilir. Bakım ister ve ağırdır.
• Köpük (polistiren, poliüretan): Hafif ve iyi yalıtır. Çizik ve darbeye karşı hassastır; alev kullanılamaz, dezenfeksiyon yıkama ve uygun dezenfektanla yapılır.

Hastalık şüphesi olan arılıkta alevle işlem yapılabilmesi ahşabın önemli bir üstünlüğüdür. Yavru çürüklüğü gibi ihbarı zorunlu hastalıklarda ise kovan ve çerçevelerin akıbetine resmî veteriner hizmetleri karar verir.

Kovan kurulumu ve bakımı

1. Yerden yükseltin: Nem ve çürüme azalır.
2. Hafif öne eğin: Yoğuşma ve yağmur suyu uçuş deliğinden dışarı akar.
3. Sabitleyin: Fırtınaya ve hayvanlara karşı kovanı ve kapağı sağlamlaştırın.
4. Uçuş deliğini ayarlayın: Mevsime ve koloni gücüne göre daraltın ya da genişletin.
5. Dış yüzeyi boyayın: Açık renkli, dış mekân boyası kullanın; iç yüzeyi boyamayın. Boya arılar yerleşmeden önce iyice kurumalıdır.
6. Kış bakımı: Boş katları kazıyın, çatlakları onarın, çarpılan parçaları ayırın; boş petekleri mum güvesine karşı koruyun.

Sık yapılan hatalar

• Farklı üreticilerin parçalarını ölçü kontrolü yapmadan karıştırmak.
• Örtü tahtasını ters koyarak arı boşluğunu bozmak; üst çıtalarla örtü arasında yabani petek oluşur.
• Çerçeveleri aralıklı dizip boşlukta yabani petek ördürmek.
• Kovan içini boyamak ya da kokulu koruyucu sürmek.
• Sızdıran kapağı kışa kadar onarmamak.