Ağaçlar ve Orman Kaynakları

Ağaçlar ve orman kaynakları, arıcılığın en verimli nektar, polen ve salgı (ballık) kaynaklarıdır: tek bir olgun ağaç geniş bir tarlaya bedel çiçek taşır ve her yıl yeniden açar. Türkiye'de kestane, ıhlamur, yalancı akasya, okaliptüs ve söğüt önemli çiçek kaynaklarıdır; kızılçamdaki Marchalina hellenica salgısı ise dünyaca bilinen çam balını verir. Bu sayfa ağaç kaynaklarının dönemlerini, ballarının özelliklerini ve salgı balıyla ilgili dikkat edilecek noktaları anlatır.

Ağaçlar arıcılık için neden bu kadar değerli?

• Yoğunluk: Küçük alanda çok sayıda çiçek bulunur; arı daha az uçarak daha çok toplar.
• Süreklilik: Ekim istemez, her yıl aynı yerde açar.
• Erken çiçeklenme: Söğüt, akçaağaç, kızılcık gibi birçok ağaç ve çalı otsu bitkilerden önce açar.
• Kuraklığa direnç: Derin kökleri sayesinde yazın kurak dönemlerinde de salgı sürdürebilir.
• Propolis: Kavak, huş ve kozalaklı ağaçların tomurcuk ve yara reçineleri propolisin başlıca hammaddesidir.

Başlıca bal ağaçları ve dönemleri

Tablodaki tarihler genel aralıklardır; çiçeklenme bölgeye, rakıma ve yılın havasına göre haftalarca kayar. Aynı tür kıyıda nisanda, yaylada haziranda açabilir.

Erken ilkbahar ağaçları: söğüt ve diğerleri

Yılın en kritik polen kaynağı bu gruptur. Koloni yavru üretimini hızlandırırken protein ihtiyacını buradan karşılar; erken çiçekli ağacı olmayan bölgelerde gelişme gecikir.

Söğüt türleri, özellikle keçi söğüdü (Salix caprea), erkek ağaçlarındaki sarı püsküllerle bol polen, dişi ağaçlarda ise nektar verir. Akçaağaçlar (Acer), kızılcık (Cornus mas) ve yabani erikler de bu dönemin kaynaklarıdır. Fındık ve kavak gibi rüzgârla tozlaşan ağaçlar nektar vermez, ama arılar başka kaynak yokken polenlerini toplar.

Kestane balı nasıl oluşur?

Kestane (Castanea sativa), Karadeniz'in ve Marmara'nın nemli ormanlarında, ayrıca Ege'nin dağlık kesimlerinde (Aydın, İzmir) yaygındır. Haziran–temmuzda uzun, krem-sarı püsküllerle açar; ağır, keskin kokusu uzaktan hissedilir. Arılar hem bol nektar hem çok miktarda polen toplar.

Kestane balı koyu kahverengi, belirgin acımsı ve keskin tatlıdır; fruktozca zengin olduğundan yavaş kristalleşir. Kestane poleni balda çok fazla temsil edildiği için kestane balının tanımında, diğer ballara göre çok yüksek polen oranı aranır (bkz. "Polen Analizi ve Bal Karakteri"). Son yıllarda bazı yörelerde kestane gal arısı ve kestane dal kanseri gibi zararlılar ağaçları zayıflatıp çiçeklenmeyi azaltmaktadır.

Ihlamur neden bazı yıllar bal vermez?

Ihlamur (Tilia; Türkiye'de birkaç yerli tür bulunur, en yaygını gümüşi ıhlamurdur, Tilia tomentosa) haziran–temmuzda açar. İyi bir yılda çok bol nektar verir; ancak salgısı sıcaklığa ve neme çok duyarlıdır. Kurak ya da serin geçen haftalarda ağaçlar çiçek dolu olsa da akım zayıf kalır. Ihlamur balı açık sarıdan amber rengine, ferah, hafif mentol hissi veren aromalıdır.

Yalancı akasya balı neden geç donar?

Halk arasında "akasya" denen ağaç, aslında Kuzey Amerika kökenli yalancı akasyadır (Robinia pseudoacacia); gerçek akasyalar (Acacia) başka bir cinstir. Mayıs–haziranda beyaz, sarkık, çok kokulu salkımlarla açar. Akımı genellikle 10–15 gün kadar kısa ve havaya çok bağlıdır: çiçeklenmeye denk gelen yağmur ya da soğuk, bütün yılın akasya balını götürebilir.

Akasya balı çok açık renkli ve hafiftir; fruktoz oranı yüksek olduğu için uzun süre sıvı kalır. Yalancı akasya birçok ülkede doğal ormanlara yayılan istilacı bir tür sayılır; dikim yapacaksanız bunu göz önünde tutun.

Okaliptüs ve diğer ağaçlar

Okaliptüs (Eucalyptus) Türkiye'ye Avustralya'dan getirilmiş, Akdeniz ve Ege kıyılarında (Adana, Tarsus, Antalya, Muğla) bataklık kurutma ve rüzgâr perdesi için dikilmiştir. Yazın açar, iyi nektar ve polen verir. Balı amber renkli, kendine özgü aromalıdır. Okaliptüs poleni de balda fazla temsil edilir.

Kocayemiş (Arbutus unedo) Akdeniz ve Ege makiliklerinde sonbaharda açar; balı acımsıdır ve az miktarda üretilir. Meşeler (Quercus) ilkbaharda polen verir; asıl önemleri ise yaz aylarındaki salgıdır.

Çam balı ve Marchalina hellenica

Çam balı bir çiçek balı değil, salgı balıdır. Kaynağı, başta kızılçam (Pinus brutia) olmak üzere bazı çam türlerinin gövde ve dallarında yaşayan Marchalina hellenica adlı koşnil böceğidir. Halk arasında basra ya da çam pamuklu koşnili denen bu böcek, kabuk çatlaklarına yerleşip ağacın özsuyunu emer; fazla şekeri tatlı damlacıklar halinde dışarı atar. Arılar bu salgıyı toplayıp bala dönüştürür. Böceğin üstündeki beyaz, pamuksu mum örtüsü kolayca görülür.

• Nerede: Türkiye'de Ege ve Batı Akdeniz'in kızılçam ormanları, özellikle Muğla; ayrıca Aydın, İzmir ve Antalya. Dünyada üretilen çam balının büyük bölümü Türkiye ve Yunanistan'dan gelir.
• Ne zaman: Salgı yıl boyunca olur, ancak arıcılık için asıl akım yaz sonu ve sonbahardır (genel olarak ağustos–kasım).
• Verim: Böcek yoğunluğuna, yağışa, sıcaklığa ve neme bağlıdır; yıldan yıla çok değişir. Kurak ve sıcak havada salgı azalır, nemli sonbahar günlerinde artar.
• Bal: Koyu renkli, az tatlı, reçinemsi aromalı; çok yavaş kristalleşir. Mineral ve elektriksel iletkenliği yüksek, polen içeriği düşüktür.

Meşe balı ve diğer salgı balları

Meşe, göknar, ladin ve bazı yapraklı ağaçlarda yaprak bitleri ve koşnillerin salgısı da bal verir. Türkiye'de özellikle Trakya'nın meşe ormanları (Istranca bölgesi) meşe balı ile anılır. Salgı balları çok koyu, yoğun, mineralce zengin ve genellikle az tatlıdır.

Salgı balını kış stoku olarak bırakmak dikkat ister. Yüksek mineral (kül) içeriği ve bazı salgılarda bulunan sindirimi güç şekerler (ör. melezitoz), uzun ve soğuk kışlarda arıların uzun süre dışkılama uçuşu yapamamasıyla birleşince ishale ve kış kayıplarına yol açabilir. Muğla gibi ılıman bölgelerde koloniler çoğu yıl sorunsuz kışlar; soğuk bölgelerde ise salgı balını hasat edip yerine çiçek balı ya da şurup bırakmak daha güvenlidir. Bazı salgı balları petekte çimento gibi sertleşir ve süzülemez.

Arı için ağaç dikimi: neleri seçmeli?

Ağaç dikimi arıcının en uzun vadeli yatırımıdır: yıllar sonra etki eder ama onlarca yıl sürer. Seçimde ölçüt, bölgenizde eksik olan dönemi dolduran türlerdir.

• Erken dönem: Keçi söğüdü, kızılcık, akçaağaç.
• Yaz başı: Ihlamur, kestane (uygun iklimde).
• Yaz sonu ve sonbahar: Kıyı bölgelerinde kocayemiş, keçiboynuzu; çitlerde sarmaşık.
• Yerli tür önceliği: Yerli türler yerel koşullara uyumludur ve yabani tozlayıcıları da besler. Yalancı akasya ve okaliptüs gibi yabancı türleri doğal alanlara dikmeden önce istilacılık riskini düşünün.