Kış Bakımları

Kış bakımı, arı kolonisinin soğuk ayları sağlıklı kış arısı, yeterli ve ulaşılabilir stok ve kuru bir kovanla geçirmesini sağlayan işlerin tümüdür. Kışı çıkaracak koloni aslında yaz sonu ve sonbaharda hazırlanır; kışın arıcıya düşen, kovanı açmadan dışarıdan izlemek ve acil durumlara müdahale etmektir.

Kışı çıkarmanın üç şartı nedir?

Bir arı kolonisinin kışı sağ salim atlatması üç temel şarta bağlıdır. Üçünden biri eksikse diğer ikisi çoğu zaman koloniyi kurtarmaz:

• Sağlıklı kış arısı: Yaz sonunda düşük varroa yüküyle yetişmiş, yağ dokusu iyi gelişmiş uzun ömürlü arılar.
• Yeterli ve ulaşılabilir stok: Miktar kadar yerleşim de önemlidir; bal kümenin üstünde ve yakınında olmalıdır.
• Kuru kovan içi: Yoğuşan nemin damlamadığı, havalandırması kesilmemiş, sağlam bir kovan.

Kış arısı nedir, neden bu kadar önemlidir?

Yazın bir işçi arı yalnızca birkaç hafta yaşar. Yaz sonu ve sonbaharda yetişen kış arıları ise aylarca yaşayabilir. Bunu sağlayan, iyi gelişmiş yağ dokusu ve bu dokuda depolanan besin rezervleridir (özellikle vitellogenin proteini).

Varroa destructor akarı tam bu dokudan beslenir ve arılara virüs taşır. Kış arılarının yetiştiği dönemde akar yükü yüksekse arılar zayıf ve kısa ömürlü doğar. Sonuç tanıdıktır: koloni kış ortası ya da sonunda hızla erir; kovanda bol bal kalır ama arı yoktur.

Bu yüzden kış hazırlığının ilk adımı besleme değil, yaz sonunda zamanında yapılan varroa ölçümü ve müdahalesidir. Ayrıntılar Sonbahar Bakımları ve Yaz Bakımları sayfalarında anlatılır.

Kış salkımı (küme) nasıl çalışır?

Hava soğuyunca (genellikle 14 °C civarı ve altında) arılar peteklerin arasında sıkı bir kış salkımı (küme) oluşturur. Dış kabuktaki arılar sıkıca kenetlenip yalıtım yapar; içteki arılar kaslarını titreterek ısı üretir. Salkımın içi sıcak tutulurken kovanın geri kalanı dış hava kadar soğuk olabilir.

Salkım balı tükettikçe yavaşça yukarı doğru ilerler. Soğukta yana doğru hareket etmesi ise çok zordur. Kış bakımının pek çok kuralı bu basit gerçeğe dayanır.

Kışlık stok ne kadar olmalı, nereye konmalı?

• Miktar bölgeye göre değişir: Kışı kısa ve ılık geçen kıyı bölgelerinde az, uzun ve sert kışlı yaylalarda çok daha fazla stok gerekir. Kabaca 10–25 kg arasında değişen bu ihtiyacın en güvenilir ölçüsü, kendi arılığınızda kışlayan kolonilerin tüketimini kaydetmektir.
• Çerçeveyle tahmin: Tam dolu ve sırlı bir Langstroth kuluçka çerçevesi yaklaşık 2–2,5 kg bal taşır; dolu çerçeve sayısı stok hakkında hızlı bir fikir verir.
• Zamanında tamamlayın: Kışlık şurup, arıların işleyip sırlayabileceği sıcaklıklarda verilmelidir. Geç verilen şurup nemli kalır ve ekşiyebilir.
• Salgı balına dikkat: Çam balı gibi salgı balları mineral ve bazı şekerler bakımından zengindir; uzun süre temizlik uçuşu yapamayan kolonilerde ishale (dizanteri) yol açabilir. Sert kışlı bölgelerde kuluçkalıktaki salgı balının bir kısmının çiçek balı ya da şurupla değiştirilmesi önerilir.
• Stokun yeri: Salkım yukarı hareket eder; stok salkımın üstünde ve bitişiğinde olmalıdır.

İzolasyon açlığı nedir?

Kovanda bal olması yetmez; salkımın ona ulaşabilmesi gerekir. Uzun bir soğuk dönemde salkım yanındaki çerçeveye geçemez. Sonuç şaşırtıcıdır: iki petek ötede dolu çerçeveler dururken koloni açlıktan ölebilir. Buna izolasyon açlığı denir.

Kışın nem ve havalandırma neden kritiktir?

Salkım soğuğa dayanır; sürekli üzerine damlayan yoğuşmaya dayanamaz. Arıların solunumuyla çıkan su buharı soğuk kapağın altında yoğuşur ve damlar. Islanan arı ısı kaybeder, petekler küflenir.

• Kapak sızdırmamalı, yağmur ve kar suyu içeri girmemelidir.
• Kovan öne hafif eğik durmalı; biriken su uçuş deliğinden dışarı akmalıdır.
• Havalandırma kesilmemeli: Uçuş deliği daraltılır ama tamamen kapatılmaz; kovanı hava almayacak şekilde kapatmak nemi içeride hapseder.
• Kovan yerden yükseltilmeli: Zemin nemi ve soğuğu doğrudan tabana geçmemelidir.
• Kapak altına yerleştirilen yalıtım (ör. iç kapak üstünde yalıtım malzemesi) yoğuşmanın salkımın üstünde değil, kovan kenarlarında oluşmasına yardım eder.

Fare, sıçan ve diğer kış zararlıları

Salkım oluştuktan sonra uçuş deliğini koruyan kimse kalmaz. Sıcak ve bal dolu kovan, farelere ideal bir kış yuvasıdır; petekleri kemirir, yuvasıyla kovanı kirletir.

• Fare ızgarası ya da daraltıcı sonbaharda, ilk soğuklardan önce takılır.
• Bazı bölgelerde ağaçkakanlar kışın kovan duvarlarını delebilir; tel örgüyle korunabilir.
• Rüzgâr, kar yükü ve hayvanlara karşı kovanlar kayışla sabitlenir, üstüne ağırlık konur.

Kış boyunca arıcı ne yapmalı?

Kışın kovan açılmaz. Salkımı dağıtmak, ısı kaybettirmek ve propolisle sızdırmaz hale getirilmiş kapağı bozmak koloniye zarar verir. Yapılabilecekler dışarıdan yapılır:

1. Ağırlık kontrolü: Kovanın arkasını hafifçe kaldırarak ya da el kantarıyla tartarak stok izlenir. Hafiflemeye başlayan kovan not edilir.
2. Uçuş deliği kontrolü: Giriş ölü arı, kar ya da buzla tıkanmamalıdır. Tıkanan girişi ince bir çubukla, kovanı sarsmadan açın.
3. Kovan önünü izleme: Güneşli ve ılık günlerde (yaklaşık 10 °C üzeri) arılar temizlik uçuşu yapar. Uçuşun olması iyi bir işarettir.
4. Dinleme: Kovan duvarına kulak verildiğinde duyulan hafif ve düzenli uğultu salkımın canlı olduğunu gösterir.
5. Fırtına sonrası kontrol: Kapak, kayış ve sehpalar gözden geçirilir.

Kışın acil besleme nasıl yapılır?

Ağırlık kritik seviyeye düşmüşse acil besleme gerekir. Soğukta sıvı şurup verilmez: arılar işleyemez, soğuk şurup salkımı üşütür ve kovandaki nemi artırır. Bunun yerine katı yem kullanılır.

• Şeker keki (fondan) ya da şeker hamuru salkımın tam üstüne, çerçeve çıtalarına ya da iç kapak deliğinin altına konur.
• Kovan kısa süre ve ılık bir anda, mümkünse öğle saatlerinde açılır; çerçeveler çıkarılmaz.
• Kek poşeti üstten açılarak arıların ulaşacağı yüzey bırakılır; nemin kaçmaması için ambalajın geri kalanı yerinde kalabilir.
• Yavru üretiminin başladığı kış sonunda tüketim hızla artar; kek bittiyse yenilenir.

Kış sonunda ölen koloniler: otopsi yapın

Kışı çıkaramayan kovan, bir sonraki yıl için değerli bilgi taşır. Kovanı bahar gelince kapatın ki yağmacılık başlamasın, sonra inceleyin:

• Başları gözlerde ölü arılar, yakında bal yoksa: açlık; yakında bal varsa izolasyon açlığı.
• Çok az ölü arı, bol bal: Koloni kış ortasında erimiş; en sık sebep varroa ve ona bağlı virüslerdir.
• Kovan içinde dışkı lekeleri: İshal; stok kalitesi, nem ya da nosema düşünülür.
• Anormal yavru kalıntıları ya da kötü koku: Yavru hastalığı şüphesi; peteği başka kovanda kullanmayın, gerekirse il/ilçe tarım müdürlüğüne danışın.