Oğul Yönetimi

Oğul, bal arısı kolonisinin doğal çoğalma yoludur: yaşlı ana arı ile işçi arıların yaklaşık yarısı kovanı terk ederek yeni bir yuva kurar, geride kalan kısım yeni bir ana arı yetiştirir. Oğul yönetimi, bu içgüdüyü engellemekten çok arıcının denetiminde yönlendirmektir; düzenli kontrol, zamanında yer verme ve gerektiğinde yapay oğul ile hem arılar hem hasat korunur.

Oğul nedir, koloni neden oğul verir?

Oğul verme (oğul atma, oğullama) bir hastalık ya da arıcı hatası değildir; koloni için yılın üreme hedefidir. Ancak arıcı için iş gücünün ve o yılki hasadın büyük bölümünü kaybetmek demektir. Ayrıca ardı ardına çıkan ikinci ve üçüncü oğullar (art oğul) ana koloniyi iyice zayıflatır.

Oğulu tetikleyen sebepler

• Yer darlığı: Yavrulukta ana arının yumurtlayacağı boş göz kalmaması; peteklerin balla ya da nektarla tıkanması (bal bağlaması).
• Kalabalık: Arı yoğunluğu arttıkça ana arı feromonunun koloniye dağılımı zayıflar; bu, oğul hazırlığının önemli bir tetikleyicisidir.
• Yaşlı ana arı: Yaşlandıkça ana arının feromon salgısı azalır; genç ana arılı koloniler belirgin biçimde daha az oğul verir.
• Güçlü nektar akımı ve sıcak: Bol kaynak ve havasız, sıcak kovan üreme dürtüsünü artırır.
• Genetik: Bazı ırk ve hatlar belirgin biçimde oğulcudur; oğul eğilimi düşük kolonilerden çoğaltma yapmak bu özelliği azaltır.

Bu etkenlerin hiçbiri tek başına yeterli olmayabilir; üst üste bindiklerinde koloni eşiği aşar ve hazırlığa başlar.

Oğul hazırlığının belirtileri

• Yüksüklere yumurta: Arılar her zaman boş ana arı yüksükleri (ana arı çanağı) yapabilir; ama içlerine yumurta bırakılmışsa hazırlık başlamış demektir.
• Çerçeve alt kenarlarında ana arı gözleri: Oğul gözleri genellikle çerçevelerin alt kenarında ve yanlarında, çok sayıda yapılır.
• Erkek arı yavrusunun artması ve yavrulukta boş göz kalmaması.
• Ana arının zayıflaması: Oğul öncesinde işçiler ana arıyı daha az besler; ana arı uçabilmek için hafifler, yumurtlama azalır.
• Tarlacılığın azalması, kovan önünde ve içinde tembel görünen, kümelenen arılar.

Oğul gözü ile sessiz ana değiştirme gözü nasıl ayırt edilir?

Her ana arı gözü oğul demek değildir. Oğul gözleri genellikle sayıca çoktur ve çerçevelerin alt kenarına ya da yanlarına dizilir. Sessiz ana değiştirme (süpersedür) gözleri ise az sayıda (çoğu zaman 1–3) ve petek yüzeyinin ortasında olur; koloni yaşlanan ana arısını oğul vermeden yeniler. Anasız kalan kolonide ise petek yüzeyinde, işçi gözlerinden dönüştürülmüş acil ana arı gözleri görülür. Bu ayrım kesin değildir ama müdahale kararını yönlendirir: sessiz ana değiştirme gözlerine genellikle dokunulmaz.

Oğul ne zaman çıkar? Sekiz gün kuralı

Ana arı gözüne bırakılan yumurtadan yaklaşık 8 gün sonra göz kapanır, yaklaşık 16 gün sonra yeni ana arı çıkar. İlk (birincil) oğul, uygun havada genellikle ilk ana arı gözlerinin kapandığı sıralarda yaşlı ana arıyla birlikte çıkar.

Bu yüzden oğul döneminde kontrol aralığı sekiz günden kısa olmalıdır; pratikte 7 günde bir bakılır. On günde bir bakan arıcı, yüksükleri ancak kapandıktan sonra, yani çoğu zaman oğul çıktıktan sonra görür.

Oğul nasıl önlenir?

• Zamanında yer verin: Yavrulukta ana arıya boş petek ya da temel petek, üstte ballık; darlık oluşmadan.
• Kapalı yavru alın: Güçlü koloniden çıkışa yakın kapalı yavru çerçevesini zayıf koloniye vermek, hem baskıyı düşürür hem diğer koloniyi güçlendirir.
• Ana arıyı yenileyin: Genç ana arı, oğul eğilimini belirgin biçimde azaltır. Birçok arıcı ana arıyı iki yılda bir yeniler.
• Havalandırın: Sıcak ve havasız kovan oğulu tetikler; yazın girişi tam açın, gölge sağlayın.
• Kesim çerçevesi kullanın: Arıların erkek arı gözü örmesine izin veren bir çerçeve, erkek yavru isteğini tek yerde toplar; kapandıktan sonra kesilerek varroa mücadelesine de katkı sağlar.
• Oğul eğilimi düşük hatları seçin: Kayıtlarınıza göre oğul vermeyen kolonilerden çoğaltma yapın.

Ana arı gözlerini kesmek tek başına çözüm değildir. Koloni kararını vermişse birkaç gün içinde yenilerini yapar; tek bir gözün gözden kaçması da oğulu engellemez. Ayrıca bütün gözleri kesip yaşlı ana arının oğulla gitmiş olduğunu fark etmemek, koloniyi anasız bırakır. Sebep ortadan kalkmadan belirtiyi silmek işe yaramaz.

Oğul hazırlığı başladıysa: yapay oğul

Yüksüklerde larva görüldüyse koloni kararını vermiştir. En güvenilir yol, oğulu kendiniz yapmaktır. Klasik yapay oğul yöntemi şöyle uygulanır:

1. Ana kovanı birkaç adım yana alın; eski yerine yeni bir kovan koyun.
2. Yeni kovana, üzerinde ana arı bulunan bir çerçeveyi (üzerinde yüksük olmamalı) ve yanlarına temel petek ya da boş petek koyun. Ballığı bu kovanın üstüne verin.
3. Tarlacılar eski yere, yani ana arılı yeni kovana döner; koloni oğul vermiş gibi olur ve oğul dürtüsü söner.
4. Yana alınan eski kovanda yavru, genç arılar ve ana arı gözleri kalır. Burada en iyi görünen bir-iki göz bırakılır, fazlası azaltılır; aksi halde art oğullar çıkar.
5. Bir hafta kadar sonra eski kovan bir kez daha yer değiştirilerek kalan tarlacılar da ana arılı kovana yönlendirilebilir; böylece eski kovanın yeniden oğul vermesi önlenir.

Sonuçta iki koloni elde edilir; bal gücü büyük ölçüde ana arılı kovanda toplanır. Eski kovan ise yeni ana arı yumurtlamaya başlayana kadar kısa bir yavrusuz dönem yaşar; bu, varroa uygulaması için elverişli bir penceredir.

Oğul çıktıysa ne yapılır? Oğul toplama

Kovandan çıkan oğul genellikle yakındaki bir ağaç dalına, çalıya ya da duvara konar ve izci arılar yeni yuva ararken salkım halinde bekler. Oğul arılarının bal keseleri doludur ve korunacak yavruları yoktur; bu yüzden genellikle sakindirler. Yine de koruyucu giysi giyilmelidir.

1. Hazırlık: Havalandırmalı bir oğul sandığı ya da içinde birkaç petek bulunan boş kovan hazırlanır.
2. Toplama: Oğul dalı sert ve tek bir hareketle sarsılarak arılar sandığa dökülür. Ulaşılamayan yerlerde fırça ya da oğul kepçesi kullanılabilir.
3. Ana arı kontrolü: Birkaç dakika bekleyin. Ana arı içerideyse arılar girişte karınlarını kaldırıp kanat çırparak koku yayar ve dışarıdakiler içeri akar. Arılar geri dala toplanıyorsa ana arı dışarıda kalmıştır; işlemi tekrarlayın.
4. Kovana alma: Oğul akşamüstü yeni kovanına alınır. Temel petekli çerçeveler verilir; birkaç gün şurupla beslemek petek örmeyi hızlandırır.
5. Varroa: Oğul birkaç gün yavrusuz olduğundan, kapalı yavru oluşmadan yapılan ruhsatlı bir uygulama akar yükünü etkili biçimde düşürür.

Başka bir yerden toplanan oğulun sağlık geçmişi bilinmez; ilk haftalarda diğer kovanlardan ayrı tutmak ve yavrusunu dikkatle izlemek iyi bir önlemdir.

Oğul veren kovanda ne yapılmalı?

• Kovanda çok sayıda ana arı gözü vardır. Birincil oğuldan sonra, ilk çıkan bakire ana arılar da art oğul olarak ayrılabilir ve koloni erir.
• Oğul çıktıktan sonraki birkaç gün içinde gözler azaltılarak en iyi görünen bir-iki kapalı göz bırakılır.
• Yaklaşık bir hafta sonra yeni yapılmış acil gözler kontrol edilir ve kaldırılır.
• Bakire ana arı çiftleşme uçuşlarını yaparken kovan gereksiz açılmaz; yaklaşık 3–4 hafta sonra yumurta aranır.