Koloni Hijyeni ve Temizliği

Koloni hijyeni, bal arısı kolonisinde hastalık etkenlerinin birikmesini ve yayılmasını önleyen, hem arıların kendi temizlik davranışını hem de arıcının kovan, petek ve alet temizliğini kapsayan uygulamaların bütünüdür. Hastalıkların çoğu ilaçla değil, bu ucuz ve düzenli alışkanlıklarla önlenir.

Koloni hijyeni neden önemli?

Bir kovan binlerce arının dar bir alanda yaşadığı, sıcak ve nemli bir ortamdır. Yavru çürüklükleri, kireç hastalığı, nosema ve virüsler bu ortamda petekler, bal, aletler ve arıların kendisi aracılığıyla yayılır. Koloni hijyeninin iki tarafı vardır ve ikisi birbirini tamamlar:

• Arıların hijyeni: Hastalanmış ya da ölmüş yavruyu bulup dışarı atmaları, kovanı temizlemeleri ve propolisle kaplamaları.
• Arıcının hijyeni: Petek yenileme, alet temizliği, çerçeve taşımada dikkat, kovan bakımı ve ölü kolonilerin doğru yönetimi.

Arıların hijyenik davranışı nedir?

Hijyenik davranış, işçi arıların kapalı gözdeki hastalanmış, ölmüş ya da akarla bulaşmış yavruyu fark edip gözün kapağını açması ve yavruyu dışarı atmasıdır. Bu davranış kalıtsaldır; bazı koloniler bunu çok hızlı ve eksiksiz yapar, bazıları hiç yapmaz.

Güçlü hijyenik davranış gösteren koloniler:

• Kireç hastalığı ve yavru çürüklüklerine karşı daha dayanıklıdır; hastalıklı yavruyu etken yayılmadan temizler.
• Varroa üremesini kısmen sınırlar; akarlı yavrunun bir bölümünü ayıklar.
• Sorunları erken ve kendi başına temizleyerek arıcının işini kolaylaştırır.

Hijyenik davranış nasıl ölçülür?

Islahçıların kullandığı yaygın yöntem dondurulmuş yavru testidir: kapalı yavrulu petekten bir parça kesilip dondurularak yavru öldürülür ve parça kovana geri verilir. Belirli bir süre sonra (yaygın olarak 24 saat) arıların ölü yavruların ne kadarını temizlediği sayılır. Ölü yavrunun neredeyse tamamını bu sürede temizleyen koloniler hijyenik kabul edilir ve ana arı yetiştirmede tercih edilir. Aynı test, yavrunun ince bir iğneyle öldürülmesiyle de yapılabilir.

Petek yenileme: en etkili hijyen uygulaması

Eski petek üç şey biriktirir: hastalık etkenleri (bakteri sporları, mantar sporları), kimyasal kalıntılar (ilaç ve tarım ilacı kalıntıları mumda birikir) ve koza artıkları (gözler daralır, arılar küçülür). Kuluçkalık peteklerinin her yıl yaklaşık üçte birini yenilemek, arıcının yapabileceği en etkili hijyen müdahalesidir.

• Işığa tutulduğunda ışık geçirmeyen koyu petekler öncelikle çıkarılır.
• Çıkarılan petekler mum eritmede değerlendirilir; kendi temiz sır mumunuzdan temel petek yaptırmak kalıntı döngüsünü kırar.
• Ağır sorunlu kolonilerde arıların tamamen yeni kovana ve temel peteğe silkelenmesi (silkeleme yöntemi) hem petekleri hem hastalık yükünü tek seferde yeniler.

Hastalığı çoğu zaman arıcı taşır

Arılar kovanlar arasında sürüklenme ve yağmacılıkla hastalık taşır; ama en hızlı ve en uzak taşıyıcı çoğu zaman arıcının kendisidir.

• Kovan demiri: Kovandan kovana en yaygın bulaşma yoludur. Amerikan yavru çürüklüğü sporları alet yüzeyinde uzun süre canlı kalır ve alkolle ölmez. Aleti bal ve propolisten kazıyın, sıcak çamaşır sodası çözeltisinde yıkayın ya da alevden geçirin. Birkaç kovan demiriyle çalışıp sırayla temizlemek pratik bir çözümdür.
• Eldiven: Deri eldiven iyi temizlenemez; tek kullanımlık ya da yıkanabilir eldiven daha hijyeniktir. Şüpheli koloniden sonra eldiveni değiştirin.
• Çerçeve ve bal taşıma: Koloniler arasında rastgele çerçeve dolaştırmak en riskli davranıştır. Hastalıksız olduğundan emin olmadığınız koloniden çerçeve, bal ya da polen vermeyin.
• Arılıklar arası dolaşım: Başka arılıklara giderken ekipmanınızı temiz götürün, temiz getirin.

Kovan içi ve arılık düzeni

• Alanı koloni gücüne göre ayarlayın: Arıların örtemediği ve savunamadığı boş petek, mum güvesi ve diğer zararlılar için davetiyedir.
• Nemi kontrol edin: Kovanı yerden yükseltin, hafif öne eğin, gerekirse üst havalandırma verin. Nemli kovanda küf ve kireç hastalığı artar.
• Taban döküntüsünü okuyun: Kovan tabanında biriken döküntü (mum kırıntısı, polen, ölü akar, mumya) koloninin durumu hakkında bilgi verir. İlkbaharda tabanı kazıyarak temizleyin.
• Kovan çatlaklarını kapatın: Çatlak ve delikler yağmacılığa, zararlılara ve ısı kaybına yol açar.
• Sürüklenmeyi azaltın: Kovanları tek uzun sıra yerine gruplar hâlinde, farklı yönlere bakacak şekilde ya da farklı renklerle yerleştirmek, arıların yanlış kovana girmesini ve hastalık taşımasını azaltır.
• Temiz su sağlayın: Arılığın yakınında temiz su kaynağı, arıların kirli ve durgun suya gitmesini önler.

Mum güvesi ve kovan zararlıları

Güçlü ve kalabalık koloniler kovana giren güve larvalarını kendileri temizler. Sorun, arıların örtemediği boş peteklerde ve depoda saklanan peteklerde başlar. Koloniyi gücüne uygun alanda tutmak ve depolanan petekleri korumak, güveye karşı en iyi önlemdir.

Yeni koloni ve dışarıdan malzeme girişi

Dışarıdan gelen koloni, oğul, petek ve bal, hastalığın arılığa girmesinin en kolay yoludur.

1. Yeni koloniyi mümkünse ayrı bir yerde birkaç hafta gözlem altında tutun.
2. Yavru durumunu, kireç ve çürüklük belirtilerini, akar düzeyini kontrol edin.
3. Kaynağı bilinmeyen bal ve polenle besleme yapmayın; ikinci el kovan ve petek alırken çok dikkatli olun.

Ölü koloni bulunca ne yapmalı?

Çöken ya da ölen koloni bulunduğunda kovan hemen kapatılmalı ve arıların giremeyeceği hâle getirilmelidir. Açık bırakılan kovan yağmalanır ve içindeki hastalık etkeni bal ile birlikte bütün arılığa, hatta komşu arılıklara dağılır.

• Ölüm nedeni anlaşılmadan petekleri ve balı başka koloniye vermeyin.
• Açlık, soğuk, varroa ve hastalık belirtilerini ayırt etmeye çalışın; gerekirse numune alıp laboratuvara gönderin.

Kovan ve malzeme temizliği

• Kazıma: Boşalan kasnak, taban ve çerçeveler propolis ve mum artıklarından kazınarak temizlenir.
• Alevleme: Ahşap kovanların iç yüzeyleri bir hamlaç alevinden geçirilerek (hafifçe kararana kadar) temizlenebilir. Plastik ve köpük kovanlar alevlenmez; üreticinin önerdiği yıkama yöntemiyle temizlenir.
• Yıkama: Yemlikler, ana arı kafesleri ve plastik parçalar sıcak su ve çamaşır sodasıyla yıkanıp durulanır.
• Kayıt: Hangi malzemenin hangi koloniden geldiğini bilmek, bir sorun çıktığında kaynağını bulmayı sağlar.