Hastalık ve Zararlılara Direnç

Hastalık ve zararlılara direnç ıslahı, bal arısı kolonilerinin varroa, yavru hastalıkları ve virüslerle kendi savunma davranışlarıyla baş edebilme yeteneğini seçimle güçlendirme çalışmasıdır. Başlıca hedef özellikler hijyenik davranış, varroaya duyarlı hijyen (VSH) ve tımar (grooming) davranışıdır. Direnç ıslahı ilaç kullanımını azaltabilir, ancak düzenli akar sayımı ve entegre mücadelenin yerini tutmaz.

Direnç ıslahı neden önemlidir?

Kimyasal mücadelenin sınırları vardır: Varroa destructor bazı etken madde gruplarına karşı direnç geliştirmiştir, bazı maddeler bal mumunda kalıntı bırakır ve her uygulama iş gücü ile masraf demektir. Kendi savunmasıyla akar artışını yavaşlatan bir koloni, daha seyrek müdahaleyle sağlıklı kalabilir.

İki kavramı ayırmak gerekir. Direnç, zararlının ya da hastalık etkeninin çoğalmasını sınırlamaktır (ör. akar üremesini engellemek). Tolerans ise yük olduğu hâlde koloninin daha az zarar görmesidir (ör. virüslere karşı dayanıklılık). Islah programları çoğunlukla ölçmesi daha kolay olan direnç özelliklerini hedefler.

Asya bal arısı bize ne öğretir?

Varroanın asıl konağı Asya bal arısıdır (Apis cerana). Bu tür akarla çok uzun süre birlikte evrimleşmiştir: işçiler akarları birbirlerinin üzerinden ayıklar, akarlı yavruyu bulup temizler ve akar yalnızca erkek yavruda üreyebilir. Sonuçta koloni akarla dengede yaşar. Batı bal arısında (Apis mellifera) aynı savunmaların daha zayıf biçimleri vardır; ıslahın amacı bunları güçlendirmektir.

Direnç için hangi özellikler seçilir?

Hijyenik davranış

Ölü ya da hastalıklı kapalı yavruyu bulup temizleme davranışıdır. Kireç hastalığına karşı çok etkilidir, Amerikan yavru çürüklüğüne karşı direnci artırır ve varroaya karşı kısmi yarar sağlar. Ölçümü "Hijyenik Davranış Testi" sayfasında anlatılmıştır.

Varroaya duyarlı hijyen (VSH)

VSH (Varroa Sensitive Hygiene), işçilerin özellikle içinde akarın ürediği kapalı işçi gözlerini seçip açması ve pupayı çıkarmasıdır. Böylece akarın o gözde yetiştirdiği yavrular olgunlaşamaz. Bu özellik ABD'de akar üremesinin baskılandığı gözlemlenen kolonilerden geliştirilmiş; sonradan bu baskılanmanın, üreyen akarlı gözlerin seçici olarak temizlenmesinden kaynaklandığı anlaşılmıştır. VSH hatları bugün birçok ülkede kullanılmaktadır.

Yeniden sırlama

Bazı kolonilerde işçiler kapalı gözün sırrını açıp içine bakar ve sonra yeniden kapatır. Bu davranış akarın üreme düzenini bozabilir. Tedavisiz yaşayan bazı popülasyonlarda yüksek oranda görülmüştür; seçim ölçütü olarak kullanımı üzerine çalışmalar sürmektedir.

Tımar (grooming) davranışı

Tımar, arıların kendi vücutlarındaki ya da birbirlerinin üzerindeki akarları ayıklaması ve ısırmasıdır. Kovan dibine düşen akarlarda bacak kopukluğu ya da gövde hasarı bu davranışın izidir. Batı bal arısında genellikle zayıftır ve ölçmesi zordur; araştırma sonuçları karışıktır, ama bazı hatlarda seçime yanıt verdiği bildirilmiştir.

Kısa kapalı yavru süresi ve virüs toleransı

İşçi yavrusunun kapalı kalma süresi kısaldıkça akarın bir üreme döngüsünde yetiştirebildiği yavru azalır. Irklar arasında küçük farklar vardır, ama bu özellik pratik ıslahta sınırlı kullanılır. Deforme kanat virüsü gibi akarla taşınan virüslere tolerans ise önemlidir; doğrudan ölçmek zor olduğu için çoğunlukla kışlama başarısı ve koloni sağlığı üzerinden dolaylı değerlendirilir.

Direnç sahada nasıl ölçülür?

Bu ölçümlerin anlamlı olması için kolonilerin aynı arılıkta tutulması ve aynı mücadele takvimine tabi olması gerekir. Tek bir koloniye ayrı ilaç verilirse o koloninin sonuçları karşılaştırılamaz.

Tedavisiz hayatta kalan popülasyonlardan ne öğrenildi?

Avrupa'da ve Kuzey Amerika'da, uzun yıllar varroa ilacı uygulanmadan yaşamayı sürdüren bazı arı popülasyonları incelenmiştir. İsveç'in Gotland adası ve Fransa'daki bazı gruplar en bilinen örneklerdir. Bu popülasyonlarda akar üremesinin azaldığı, yeniden sırlamanın arttığı ve koloni boyutlarının küçüldüğü görülmüştür. ABD'de, varroayla uzun süredir birlikte yaşayan Rusya'nın Uzak Doğu bölgesinden getirilen arılardan da dirençli hatlar geliştirilmiştir.

Bu örnekler direncin mümkün olduğunu gösterir; ama çoğu yıllar süren ağır kayıplardan sonra ve izole koşullarda ortaya çıkmıştır.

Direnç ıslahının zorlukları

• Erkek arı tarafı: Açık çiftleşmede kazanılan özellik bir kuşakta seyrelebilir; izole çiftleştirme ya da suni tohumlama büyük avantaj sağlar.
• Bölgesel çalışma gerekir: Tek arılıkta yapılan seçim çevredeki genetikle sulanır.
• Yeniden bulaşma: Çevredeki çöken kolonilerden gelen akar yükü, dirençli koloniyi bile zorlayabilir.
• Diğer özelliklerle denge: Direnç hattı sakinlik, verim ve kışlama açısından da kabul edilebilir olmalıdır.
• Zaman: Güvenilir sonuç için birkaç kuşak ve düzenli ölçüm gerekir.

Arıcı direnç ıslahı için ne yapabilir?

1. Ölçün: Bütün kolonilerde aynı tarihlerde akar sayımı ve hijyenik test yapın.
2. Adil mücadele uygulayın: Eşik aşıldığında ilaçlamayı bütün kolonilerde aynı zamanda ve aynı etken madde grubuyla yapın; etken madde gruplarını dönüşümlü kullanın, bal hasadı döneminde kalıntı kurallarına uyun.
3. Seçin: Akar artışı en yavaş ve hijyenik puanı en yüksek kolonileri, diğer özellikler de uygunsa damızlık yapın.
4. Erkek arıyı unutmayın: Bu kolonilere erkek arı peteği verin; zayıf kolonilerde erkek yavruyu sınırlayın.
5. Yenileyin: Akar yükü sürekli yüksek çıkan kolonilerin ana arısını seçilmiş hattan yenileyin.
6. İşbirliği yapın: Test edilmiş dirençli hat almak isterseniz kayıtlı üreticilerden alın ve yerel koşullarınızda deneyin.