Arı Anatomisi

Arı anatomisi, bal arısının baş, göğüs ve karından oluşan vücut yapısını, duyu organlarını, bezlerini ve iç organlarını inceler. Bu bilgi teorik değildir: dumanın neden işe yaradığını, varroanın neden bu kadar zarar verdiğini, nosemanın neden ishale yol açtığını ve arıların neden sokunca öldüğünü anatomi açıklar.

Arının vücudu hangi bölümlerden oluşur?

Bal arısının vücudu, kitin denen sert bir dış iskeletle kaplıdır ve üç ana bölümden oluşur:

• Baş: Gözler, antenler, ağız parçaları, beyin ve bazı önemli bezler.
• Göğüs: Üç çift bacak, iki çift kanat ve güçlü uçuş kasları.
• Karın: Sindirim ve boşaltım organları, yağ dokusu, kalp, mum bezleri, koku bezi, üreme organları ve iğne.

Göğüs ile karın arasındaki ince "bel", karnın ilk halkasının göğse kaynaşmasıyla oluşur; arı bu sayede karnını rahatça bükebilir. Vücudu kaplayan dallanmış kıllar hem polen toplar hem de dokunma ve hava akımını algılar.

Arının başında neler var?

Gözler

Arının iki büyük bileşik gözü ve başın tepesinde üç küçük nokta gözü vardır. Bileşik göz binlerce küçük birimden oluşur; hareketi, şekli ve rengi algılar. Arılar morötesi, mavi ve yeşil ışığı görür, kırmızıyı ise koyu bir renk olarak algılar. Gökyüzündeki kutuplanmış ışığı da algıladıkları için bulutlu havada bile güneşin yönünü bulabilirler. Nokta gözler ışık şiddetini ölçer.

Antenler

Antenler arının "burnu ve parmakları"dır: koku, dokunma, sıcaklık, nem ve titreşim algılarlar. Karanlık kovanda asıl duyu organıdır. Dişilerin anteni 12, erkeklerin 13 boğumludur; erkek antenleri ana arı feromonunu uzaktan algılamaya özelleşmiştir.

Ağız parçaları

• Çeneler: Mum işleme, petek örme, propolis taşıma, temizlik ve savunma için kullanılır.
• Hortum (dil): Nektar, su ve bal emmeye yarar; kullanılmadığında başın altına katlanır. Dil uzunluğu arı ırkları arasında farklılık gösterir ve derin çiçeklerden yararlanmayı etkiler.

Baştaki bezler

• Arı sütü bezleri: Genç işçilerde gelişkindir; larva ve ana arı besininin önemli kısmını üretir.
• Çene bezleri: İşçide arı sütüne katkı verir; ana arıda koloniyi bir arada tutan ana arı feromonunu üretir.
• Tükürük bezleri: Besin işleme ve mumun yumuşatılmasında rol oynar.

Arı beyni küçüktür ama öğrenme yeteneği güçlüdür: renk, koku ve yer işaretlerini hatırlar, kovanının yerini ezberler. Kovanın yeri değiştirildiğinde tarlacıların eski yere dönmesi bu hafızadandır.

Arının göğsünde neler var? Kanatlar ve bacaklar

Göğüs, arının "motor bölmesi"dir. İçini büyük ölçüde uçuş kasları doldurur. Arı bu kasları kanat çırpmadan titreterek ısı üretir: kış kümesinin sıcaklığı ve yavru alanının 34–35 °C civarında tutulması böyle sağlanır.

• Kanatlar: İki çifttir. Uçarken arka kanadın ön kenarındaki küçük çengeller ön kanada kenetlenir ve iki kanat tek yüzey gibi çalışır.
• Ön bacaklar: Anteni temizlemeye yarayan bir çentik taşır.
• Orta bacaklar: Yürüme ve polen yükünü boşaltmada yardımcıdır.
• Arka bacaklar: İşçide polen fırçası, polen presi ve polen sepeti bulunur.

Göğsün yanlarında solunum delikleri de bulunur. Bunların ilk çiftinden giren Acarapis woodi (trake akarı) göğüsteki hava borularının içinde yaşar ve çoğalır.

Arının karnında neler var?

Sindirim ve boşaltım

1. Bal midesi: Nektar ve su burada taşınır. Sindirim bölümünden bir kapakçıkla ayrılır; arı içindekini kovanda geri çıkarabilir.
2. Orta bağırsak: Asıl sindirim ve emilim burada olur. Nosema sporları bu bölümün hücrelerinde çoğalır.
3. Arka bağırsak ve rektum: Dışkı burada birikir. Arı kışın dışkısını haftalarca tutar ve ılık bir günde yaptığı temizlik uçuşunda boşaltır. Nosema ve bozuk kışlık besin bu dengeyi bozar; kovan içi ishal görülür.
4. Malpighi tüpleri: Böbrek gibi çalışarak atıkları süzer.

Yağ dokusu, kalp ve kan

Yağ dokusu besin deposudur; bağışıklık, zehir çözme ve kış dayanıklılığında merkezi rol oynar. Kış arılarının uzun ömrü büyük ölçüde bu dokuya bağlıdır. Varroa destructor akarı esas olarak bu doku ile beslenir; bu yüzden varroalı yavrudan çıkan arılar kısa ömürlü ve hastalığa açık olur.

Arının kanı (hemolenf) damarlarda değil vücut boşluğunda dolaşır; sırt boyunca uzanan boru biçimli bir kalp bu sıvıyı öne doğru pompalar.

Bezler ve üreme organları

• Mum bezleri: İşçinin karın altında dört çift; belirli yaşta ince mum pulları salgılar.
• Koku bezi (Nasonov): Karın ucunda; yön gösteren toplanma kokusunu yayar.
• Üreme organları: Ana arıda gelişkin yumurtalıklar ve sperm kesesi bulunur; işçide yumurtalıklar körelmiştir.

Arı nasıl nefes alır?

Arının akciğeri yoktur. Hava, vücut yanlarındaki on çift solunum deliğinden girer ve dallanan hava boruları (trakeler) ile doğrudan dokulara ulaşır. Karında hava keseleri vardır; arı karnını kasıp gevşeterek havayı pompalar.

Bu sistem, taşıma sırasında havalandırmanın neden hayati olduğunu açıklar: kapalı ve sıcak kovanda arılar hızla ısınır, oksijen yetmez ve koloni boğulabilir.

Arının iğnesi nasıl çalışır?

İğne, değişmiş bir yumurtlama organıdır; bu yüzden yalnız dişilerde (ana ve işçi) bulunur, erkek arıda yoktur.

• İşçi arı: İğnesi tırtıklıdır. Memeli derisine saplandığında geri çıkmaz; zehir kesesi ve kaslarla birlikte kopar, arı ölür.
• Ana arı: İğnesi daha düz ve kıvrıktır; rakip analara karşı kullanır ve geri çekebilir.
• Alarm kokusu: İğne bölgesinden salgılanan feromon diğer arıları aynı noktaya çağırır.

Ana arı, işçi arı ve erkek arı arasındaki farklar

Anatomi bilgisi arıcıya ne kazandırır?

• Duman: Antenlerin alarm kokusunu algılamasını bastırır; bu yüzden az ve yerinde kullanılır.
• Giysi ve koku: Arılar koyu renkli, tüylü ve hareketli nesnelere daha çok tepki verir; açık renkli giysi ve kokusuz bir cilt muayeneyi kolaylaştırır.
• Varroa: Yağ dokusunun zarar görmesi, yaz sonu akar yükünün kışı neden belirlediğini gösterir.
• Nosema ve ishal: Bağırsak sağlığı, kışlık besinin kalitesi ve temizlik uçuşlarıyla ilgilidir.
• Polen renkleri: Polen yüklerinin rengi, arıların o sırada hangi bitkileri ziyaret ettiği hakkında ipucu verir.