Irk Düzeyinde Hastalık Direnci

Irk düzeyinde hastalık direnci, bazı bal arısı alt türlerinin, ekotiplerinin ve seçilmiş hatlarının hastalık ve zararlılara karşı kalıtsal savunma davranışları sayesinde daha az zarar görmesidir. Bu direnç çoğunlukla hijyenik davranış, tımarlanma ve Varroa üremesini sınırlayan özelliklerden gelir. Direnç bağışıklık değildir: dirençli hatlarda da düzenli izleme ve gerektiğinde müdahale gerekir.

Arılarda hastalık direnci nereden gelir?

Bal arısının savunması tek tek arıların bağışıklık sisteminden çok, koloni düzeyindeki davranışlardan oluşur. Araştırmacılar buna sosyal bağışıklık der. Bu davranışlar kalıtsaldır; yani ana arı seçimiyle güçlendirilebilir ya da ihmal edilince zayıflayabilir.

• Hijyenik davranış: İşçilerin hasta ya da ölü yavruyu kapalı gözün içinden algılayıp kapağı açarak dışarı atması. Amerikan yavru çürüklüğü ve kireç hastalığına karşı en iyi bilinen savunmadır.
• Varroaya duyarlı hijyen (VSH, İngilizce "Varroa Sensitive Hygiene"): Özellikle içinde üreyen akar bulunan kapalı gözleri hedefleyip temizleme.
• Tımarlanma (grooming): Arıların kendi vücudundaki ya da kardeşlerinin üzerindeki akarları ayıklayıp ısırarak zarar vermesi.
• Kapak açıp yeniden kapatma (recapping): İşçilerin kapalı gözü açıp içini kontrol ettikten sonra yeniden kapatması; akarın üreme döngüsünü bozabilir.
• Kısa kapalı yavru süresi: Gözün kapalı kaldığı süre kısaldıkça akarın içeride yetiştirebildiği yavru sayısı azalır.

Doğal örnek: Asya bal arısı ve varroa

Varroa destructor'un asıl konağı Asya bal arısıdır (Apis cerana). Bu tür akarla çok uzun süre birlikte evrimleşmiştir: güçlü tımarlanma yapar, akar bulunan yavruyu temizler ve akar onun kolonisinde esas olarak yalnız erkek arı yavrusunda üreyebilir. Sonuçta akarla denge içinde yaşar.

Batı bal arısı (Apis mellifera) bu geçmişe sahip değildir. Akar yirminci yüzyılda konak değiştirip Batı bal arısına geçtiğinde, işçi yavrusunda da çoğalabildiği için yıkıcı oldu. Bugün Batı bal arısında görülen direnç, bu kısa ortak geçmiş içinde doğal ya da yapay seçilimle oluşmuş kısmi bir dirençtir.

Hangi arı ırkları ve popülasyonlar daha dirençli?

Dirençle ilgili en güçlü bulgular, varroa ile uzun süre ilaçsız ya da az müdahaleyle yaşamak zorunda kalmış popülasyonlardan gelir:

• Afrika alt türleri ve Afrikalılaşmış arılar: Güney Afrika ve Brezilya'daki popülasyonlar akarla çoğu zaman tedavisiz yaşayabilmektedir; kısa gelişme süresi ve güçlü hijyen bunda rol oynar. Ancak bu arılar çok savunmacıdır.
• Rus (Primorsky) arısı: Rusya'nın Uzakdoğu'sunda varroa ile uzun süre birlikte yaşamış popülasyondan seçilmiştir; akar artışının daha yavaş olduğu gösterilmiştir.
• Avrupa'daki hayatta kalan popülasyonlar: İsveç'in Gotland adası, Fransa ve Norveç gibi yerlerde yıllarca tedavisiz bırakılıp hayatta kalan koloniler incelenmiş; akar üremesinin baskılandığı ve kapak açıp kapatma davranışının arttığı bildirilmiştir.
• Seçilmiş hatlar: Hijyenik davranış ya da VSH için özel olarak seçilmiş hatlar birçok ülkede ıslah programlarıyla üretilmektedir.
• Suriye arısı: Doğu Akdeniz'in bu alt türünde de varroaya karşı tolerans bildirilmektedir.

Direnç bölgeye göre neden değişir?

Bir bölgede iyi sonuç veren dirençli hat, başka bölgede aynı performansı göstermeyebilir. Direnç davranışları iklimden, kaynak durumundan, koloni gücünden ve çevredeki kolonilerden gelen akar baskısından etkilenir. Yoğun arılık bölgelerinde, zayıf ya da çöken komşu kolonilerden yağmacılıkla gelen akarlar (yeniden bulaşma) en dirençli koloniyi bile zorlayabilir.

Ayrıca dirençli ana arının kızları açık çiftleşmeyle bölgedeki duyarlı erkeklerle çiftleşir. Bu yüzden direnç özelliği, bölgede sürdürülen seçimle korunmazsa birkaç kuşakta zayıflar.

Dirençli arıların ödünleşmeleri

Direnç özellikleri bazen istenmeyen başka özelliklerle birlikte gelir:

• Bazı toleranslı popülasyonlar daha savunmacıdır.
• Bazıları daha sık oğul verir; Rus arısı gibi bazı hatlar kovanda sürekli ana arı memesi tutar.
• Bazıları daha küçük koloniler kurar ve bal verimi düşük kalabilir.
• Hijyenik hatlarda ilk yıllarda yavru alanı biraz daha dağınık görünebilir; bu, temizlenen gözlerden kaynaklanır.

Arıcı kendi arılığında direnci nasıl artırır? Adım adım

1. Akar sayımı yapın: İlkbahar, yaz sonu ve sonbaharda alkolle yıkama ya da pudra şekeri yöntemiyle 300 kadar arıda akar oranını ölçün; koloniler arasındaki farkı kaydedin.
2. Hijyenik davranışı ölçün: Kapalı işçi yavrusunda belirli bir alanı (ör. 100 göz) iğneyle delerek ya da dondurarak öldürün; 24 saat sonra temizlenen göz oranına bakın. Standart ölçütte 24 saatte en az %95 temizleyen koloni hijyenik sayılır.
3. Dip tahtasını izleyin: Hasarlı (ısırılmış) akar oranı tımarlanmanın göstergesidir.
4. İyi kolonilerden ana arı üretin: Düşük akar artışı ve yüksek hijyen puanı olan kolonileri damızlık seçin.
5. Erkek arıyı da seçin: Seçtiğiniz kolonilerde erkek arı yavrusuna yer bırakın; zayıf kolonilerde erkek üretimini sınırlayın.
6. Zayıf performanslı kolonilerin ana arısını yenileyin: Sürekli yüksek akar yükü taşıyan ya da sık hastalanan koloniler damızlık olmamalıdır.

Bu adımlar, özel bir hat satın almadan birkaç yıl içinde arılıkta belirgin fark yaratabilir. Bölgedeki arıcıların birlikte seçim yapması etkiyi büyütür.

İhbarı zorunlu hastalıklarda ırk direnci yeterli değildir

Hijyenik davranış Amerikan yavru çürüklüğüne karşı koloninin şansını artırır; ama bu hastalık ihbarı zorunludur. Şüphelendiğinizde kendi başınıza tedaviye girişmeyin: kovanı ayırın, çerçeve ve alet taşımayın, il/ilçe tarım müdürlüğüne bildirin. Kesin tanı laboratuvarda konur.