Açık Hava Oğul Arısı

Açık hava arı kolonileri, yuvalarını bir kovuk ya da kovan içine değil, ağaç dallarına, kaya çıkıntılarına veya bina saçaklarına açıkta ören bal arısı kolonileridir. Asya'daki dev bal arıları (Apis dorsata, Apis laboriosa) ile cüce bal arıları (Apis florea, Apis andreniformis) doğal olarak böyle yaşar; bizim bal arımız (Apis mellifera) ise ancak uygun kovuk bulamayan oğullarda ve sıcak iklimlerde açıkta yuva kurar. Bu sayfa, açık yuvaların nasıl işlediğini ve arıcının böyle bir koloniyle karşılaştığında ne yapması gerektiğini anlatır.

Açık yuva ile kovuk yuva arasındaki fark

Bal arıları (Apis cinsi) yuva yapma biçimine göre iki gruba ayrılır:

Açık yuvalı türlerde peteği koruyan duvar yoktur. Bu görevi, peteğin yüzeyini birkaç kat hâlinde kaplayan arı örtüsü üstlenir: arılar sıcaklığı ayarlar, yağmuru ve güneşi keser, yırtıcılara karşı kalkan olur.

Dev bal arısı (Apis dorsata)

Güney ve Güneydoğu Asya'nın ormanlık ve tarımsal alanlarında yaygındır. Yüksek ağaçların dallarına, kayalıklara, su kulelerine ve bina saçaklarına genişliği bir metreyi aşabilen tek petek örer. Aynı ağaçta onlarca koloni bir arada bulunabilir.

• Dalgalanma savunması: Bir yaban arısı yaklaştığında örtüdeki arılar sırayla karınlarını kaldırıp indirerek yüzeyde bir "dalga" oluşturur; bu, yırtıcıyı şaşırtan ve uzaklaştıran bir savunmadır.
• Güçlü savunma: Rahatsız edildiğinde çok sayıda arıyla saldırabilir; yuvaya yaklaşmak tehlikelidir.
• Göç: Koloniler mevsime göre çiçeklenmeyi izleyerek uzun mesafeler göç eder.
• Tropilaelaps'ın doğal konağı: Arıcılıkta büyük tehdit olan Tropilaelaps akarları aslen bu türün parazitidir; bal arımıza sonradan geçmiştir.

Kayalık yuvalı yakın akrabası Himalaya dev bal arısı (A. laboriosa) ise yüksek dağlarda sarp kayaların çıkıntıları altında yaşar (bkz. Himalaya bal arıları).

Cüce bal arıları (Apis florea ve A. andreniformis)

Kırmızı cüce bal arısı (A. florea), Umman ve İran'dan Pakistan, Hindistan ve Güneydoğu Asya'ya kadar yayılır. Çalı ve ağaç dallarında, avuç büyüklüğünde tek bir petek örer. Peteğin üst kısmı dalı sarar ve bal burada, dalın çevresindeki kalın bölümde depolanır.

• Karınca bariyeri: Petek dalının iki yanına yapışkan reçine bantları sürerek karıncaların yuvaya ulaşmasını engeller.
• Yatay dans pisti: Kaynağın yerini, peteğin üstündeki yatay yüzeyde, doğrudan kaynağı göstererek dans ederek bildirir.
• Uysallık: Genellikle çok az sokar; küçük koloniler kolayca yer değiştirir.
• İstilacı yayılım: İnsan taşımacılığıyla doğal yayılışı dışına çıkmıştır: 1985'te Sudan'da (Hartum) kaydedilmiş, oradan Nil boyunca güneye yayılmıştır; 2007'de Ürdün'ün Akabe kentinde görülmüştür. Irak, İsrail ve Suudi Arabistan'da da bulunur.

Siyah cüce bal arısı (A. andreniformis) ise daha küçük ve koyu renklidir; Güneydoğu Asya ormanlarında gizli, sık dallar arasında yaşar.

Bal arımız neden bazen açıkta yuva kurar?

Bal arısı (A. mellifera) normalde kovuk arar. Oğul, ana kovandan çıkınca önce bir dala kümelenir; izci arılar uygun bir boşluk bulana kadar birkaç saat ya da birkaç gün bekler. Uygun yer bulunamazsa ya da hava bozarsa küme, bulunduğu yerde petek örmeye başlayabilir. Böylece açık hava kolonisi oluşur.

• Ilıman iklimde: Açıktaki koloni yazı geçirebilir ama çoğunlukla ilk kışta ölür; soğuk, rüzgâr ve yağmur petek örtüsünü dağıtır.
• Sıcak iklimde: Afrika'da, Avustralya'nın kuzeyinde ya da Kaliforniya gibi bölgelerde açık koloniler yıllarca yaşayabilir.
• Yarı açık yerler: Kaya yarıkları, geniş ağaç oyukları ve saçak altları kısmi koruma sağlar.

Açıkta bir arı kolonisi bulursanız ne yapmalı?

1. Önce tanıyın: Yeni konmuş, petek görünmeyen bir küme oğuldur ve kolayca alınabilir. Petek örülmüşse koloni yerleşmiştir; taşımak daha fazla iş ister.
2. Güvenlik: Tam koruyucu donanım kullanın; yüksek dallar ve saçaklarda merdiven güvenliğine dikkat edin. Yakındaki insanları ve hayvanları uzaklaştırın.
3. İlaç kullanmayın: Böcek ilacı hem arıları hem de peteklerdeki balı zehirler; başka arılar bu balı yağmalayarak zehri kendi kovanlarına taşıyabilir.
4. Petekleri çerçeveye aktarın: Yavrulu petekleri keserek boş çerçevelere lastik bant ya da iple bağlayın, kovana yerleştirin.
5. Ana arıyı alın: Arıların çoğunu fırça ya da kutuyla kovana aktarın; ana arı içerideyse diğerleri kovana yürür.
6. Kovanı akşama kadar yerinde bırakın, sonra taşıyın; ertesi gün kısa bir kontrol yapın.
7. Sağlık kontrolü: Yabani kökenli koloniyi birkaç hafta ayrı tutun; varroa ve yavru hastalıklarını kontrol edin.

Bal avcılığı ve açık yuvalı arıların değeri

Asya'da dev ve cüce bal arılarının balı yüzyıllardır bal avcılığıyla toplanır. Vietnam ve Endonezya gibi ülkelerde dev bal arısının konmasını kolaylaştırmak için ağaçlara yatay sırıklar bağlanan geleneksel bir yöntem de vardır. Bu arılar kovanda tutulamasa da orman ve tarım alanlarında önemli tozlayıcılardır; aşırı ve yıkıcı hasat, orman kaybı ve tarım ilaçları sayılarını azaltmaktadır.