Nosema apis

Nosema apis, ergin arının orta bağırsağında çoğalan mikroskobik bir mantar parazitidir (mikrosporidyum). Klasik tablosu kış sonu ve erken ilkbaharda kahverengi dışkı lekeleri, arı kaybı ve gelişmeyen kolonidir. Belirtiler başka nedenlerle kolayca karışır; kesin tanı ancak mikroskopla konur.

Nedir, nasıl bulaşır?

Nosema apis uzun süre tek nosema etkeni sanıldı; bugün Nosema ceranae ile birlikte ele alınır ve birçok bölgede, Türkiye dahil, N. ceranae daha sık bulunur. Güncel sınıflandırmada her iki tür Vairimorpha cinsine aktarılmıştır; arıcılık kaynaklarında eski adlar kullanılmaya devam eder.

Arı, dayanıklı sporları dışkı bulaşmış petekleri temizlerken, bulaşık yem ya da suyla ağızdan alır. Spor orta bağırsak hücrelerinde çoğalır, hücreleri bozar ve milyonlarca yeni sporla dışkıya geçer. Sonuçlar:

• Arının ömrü kısalır; kış ve ilkbaharda koloni beklenenden hızlı erir.
• Bakıcı arıların arı sütü bezleri zayıflar, yavru bakımı aksar.
• Ana arı enfekte olursa yumurtlama azalır; koloni onu sessizce değiştirebilir.

Nasıl tanınır?

• Dışkı lekeleri: Çerçeve üst çıtalarında, kovan içinde, uçuş deliği ve ön duvarda koyu kahverengi lekeler.
• Kovan önünde: Uçamayan, sürünen, titreyen arılar; dipte ölü arılar.
• Koloni düzeyinde: Ana arı yumurtlasa da ilkbaharda büyümeyen, zayıflayan koloni; erken ana arı değişimi.
• Bağırsakta: Sağlıklı arının orta bağırsağı açık kahve-amber renkli ve yarı saydamdır; ağır enfeksiyonda şişkin, bulanık ve süt beyazı görünür.

Hastalık belirtisiz de seyredebilir. Dışkı lekesi olmaması nosema olmadığı anlamına gelmez; dışkı lekesi olması da her zaman nosema demek değildir.

Benzer durumlardan farkı

Kovanda nasıl doğrulanır?

• Uçuş deliğinden yaşlı tarlacı arılardan (yaklaşık 30 arı) örnek alın; genç bakıcı arılar yanıltıcı sonuç verebilir.
• Arıları dondurarak ya da alkolde öldürün, etiketleyip laboratuvara gönderin. Laboratuvar karın içeriğini ezip mikroskopta spor arar ve yoğunluğu belirler.
• Saha ön kontrolü olarak birkaç ölü arının karın ucunu cımbızla tutup yavaşça çekerek bağırsağı çıkarabilir ve rengine bakabilirsiniz; bu yalnızca fikir verir, tanı koydurmaz.

Tetikleyen koşullar

• Uzun, soğuk ve yağışlı dönemler nedeniyle temizlik uçuşunun gecikmesi
• Nemli, kötü havalandırılan kovan
• Uygunsuz kışlık stok: çam balı gibi salgı balları ve kristalleşmiş, kalitesiz yem bağırsağı zorlar
• Zayıf, stresli, sık taşınan koloniler
• Dışkı bulaşmış eski, koyu petekler

Ne yapmalı?

1. Önce tanıyı netleştirin: Laboratuvara örnek gönderin; lekeleri gördüğünüz her kovanı nosemalı saymayın.
2. Kirli petekleri yenileyin: Dışkı bulaşmış petekleri kademeli olarak çıkarın; en etkili önlem budur.
3. Nemi azaltın: Havalandırmayı düzeltin, kovanı hafif öne eğimli ve yerden yüksekte tutun.
4. Kışlık yemi düzeltin: Salgı balı ağırlıklı stok yerine sonbaharda uygun şeker şurubuyla besleyin; kış ortasında gerekiyorsa şeker hamuru (kek) kullanın.
5. Koloniyi güçlendirin: Zayıf kolonileri birleştirin, alanı arı gücüne göre daraltın, polen yetersizse destekleyin.
6. Temiz su sağlayın ve ısrarla tekrarlayan kolonilerde ana arıyı yenileyin.

Tedavi ve ilaç bilgisi

Nosema için geçmişte kullanılan antibiyotik türevi etken madde (fumagilin) AB'de ruhsatlı değildir ve N. ceranae'ye karşı etkinliği tartışmalıdır. Kendi başınıza ilaç ya da internette önerilen karışımları kullanmayın; ülkenizde ruhsatlı bir ürün olup olmadığını veteriner hekiminize sorun. Tedavinin temeli yukarıdaki bakım önlemleridir.

Önleme

• Her yıl peteklerin bir kısmını yenileyin.
• Kışlatmaya güçlü, genç ana arılı ve iyi beslenmiş kolonilerle girin.
• Arılığı nemli çukurlardan uzak, güneş alan yere kurun.
• Ölü koloniden kalan dışkılı petekleri temizlemeden başka kovana vermeyin.