Ana Arı

Ana arı (kraliçe arı), bal arısı kolonisinde yumurtlayan tek dişi arıdır ve salgıladığı feromonlarla koloniyi bir arada tutar. Koloniyi yönetmez; ama nüfusun sürekliliği, arıların huyu ve verim büyük ölçüde onun yaşına ve genetiğine bağlıdır. Arıcı ana arıyı görmese bile yumurta ve yavru düzeninden onun durumunu okuyabilmelidir.

Ana arı nedir, kolonide ne işe yarar?

Ana arı bir "kraliçe" gibi emir vermez; kolonideki kararlar işçilerin ortak davranışıyla alınır. Onun iki temel işlevi vardır ve ikisi de koloninin varlığı için vazgeçilmezdir.

• Yumurtlamak: Kolonideki bütün işçiler, erkekler ve yeni ana arılar onun yumurtalarından gelir. Yumurtlama durursa koloni birkaç hafta içinde erimeye başlar.
• Feromon salgılamak: Çene bezlerinden salgılanan ana arı feromonu koloniye "anamız var" mesajı verir, işçilerin yumurtalık gelişimini baskılar, yeni ana yetiştirmeyi frenler ve koloniyi derli toplu tutar.

Ana arının çevresinde onu besleyen, temizleyen ve feromonunu kovana yayan genç işçilerden oluşan bir halka bulunur. Feromon zayıfladığında (yaşlılık, sıkışıklık, hastalık) koloni oğul vermeye ya da anasını değiştirmeye yönelir.

Ana arı nasıl oluşur?

Ana arı ile işçi arı aynı döllenmiş yumurtadan çıkar; aradaki farkı beslenme yaratır. Ana arı adayı larva, bütün larva dönemi boyunca bol miktarda arı sütü ile beslenir ve dikey sarkan, yer fıstığı biçimli özel bir ana arı gözünde büyür. İşçi larvaları ise ilk günlerden sonra bal ve polen karışımı daha yalın bir besine geçer.

Bu yüzden larvanın yaşı çok önemlidir. Ana arı yetiştirmede üç günden genç, tercihen bir günlük larva kullanılır. Yaşlı larvadan yetişen ana arılar daha küçük, yumurtalıkları ve sperm keseleri daha zayıf olur.

Ana arı gözü çeşitleri

• Oğul gözleri: Çoğunlukla çerçevelerin alt ve yan kenarlarında, sayıca çok. Eski ana kovandayken yapılır; oğul hazırlığının işaretidir.
• Sessiz değiştirme gözleri: Petek yüzeyinde, genellikle bir-üç adet. Koloni yaşlanan ya da kusurlu anasını kendisi değiştirmektedir.
• Acil ana gözleri: Ana arısını birden kaybeden koloni, genç larvalı işçi gözlerini genişleterek yapar; petek yüzeyinde dağınık durur.

Ana arı nasıl tanınır?

• Karın: İşçiden belirgin biçimde uzun ve sivri; kanatlar karnın ancak yarısını ya da üçte ikisini örter.
• Bacaklar ve yürüyüş: Bacakları daha uzun, duruşu açıktır; petek üzerinde sakin ve ağır hareket eder.
• Göğüs: Daha iri ve daha az tüylü, çoğu zaman parlak görünür.
• Yeri: Genellikle taze yumurtalı yavru çerçevelerinde, çevresinde işçi halkasıyla bulunur.
• İş organları yok: Polen sepeti ve mum bezi taşımaz.

Ana arıyı bulmak zaman alır; işaretleme bu süreyi çok kısaltır ve ananın yaşını gösterir. Uluslararası renk düzeni doğum yılının son rakamına göredir: 1–6 beyaz, 2–7 sarı, 3–8 kırmızı, 4–9 yeşil, 5–0 mavi.

Ana arı nasıl çiftleşir?

Gözden çıkan genç (kızlık) ana arı önce kovandaki rakip ana gözlerini arar ve onları yok eder. Birkaç gün olgunlaştıktan sonra, sıcak ve rüzgârsız günlerde çiftleşme uçuşlarına çıkar.

1. Genç ana, erkek arıların toplandığı alanlara uçar; bir ya da birkaç uçuşta çoğunlukla 10–20 erkekle çiftleşir.
2. Topladığı spermi karnındaki sperm kesesinde saklar ve ömrü boyunca bir daha çiftleşmez.
3. Son uçuştan birkaç gün sonra yumurtlamaya başlar.

Kötü hava çiftleşmeyi haftalarca geciktirirse ana arı sonunda çiftleşme yeteneğini yitirir ve yalnız erkek yumurtlayan bir anaya dönüşür. Yeni ana arının çıkışından sonraki yaklaşık 2–3 hafta içinde yumurta görülmelidir; bu dönemde kovanı gereksiz yere açmayın.

Ana arı günde kaç yumurta yumurtlar?

Ana arı yumurtlamadan önce gözü başı ve ön bacaklarıyla yoklar ve genişliğine göre karar verir:

• İşçi gözüne döllenmiş yumurta bırakır: işçi arı çıkar.
• Erkek gözüne döllenmemiş yumurta bırakır: erkek arı çıkar.
• Ana arı yüksüğüne döllenmiş yumurta bırakır: yeni ana adayı yetişir.

Sezonun doruğunda iyi bir ana arı günde yaklaşık 1500–2000 yumurta bırakabilir. Bu hız; nektar ve polen girişine, koloninin gücüne ve yumurtlanacak boş göz bulunmasına bağlıdır. Sonbaharda yavaşlar, kışın çoğu bölgede kısa bir süre tamamen durur.

Göz başına tek yumurta, gözün tam dibinde ve ortasında durur. Yumurta ilk gün dik durur, üçüncü günde yatar. Muayenede ana arıyı aramak yerine taze yumurtaya bakmak hem daha hızlı hem daha az rahatsız edicidir: dik duran yumurta, ananın son üç gün içinde kovanda olduğunu gösterir.

Ana arı kaç yıl yaşar? Yaşlanma ve ana değiştirme

Ana arı birkaç yıl yaşayabilir, ancak verimi genellikle ikinci yıldan sonra düşer. Birçok arıcı anayı bir-iki yılda bir yeniler. Yaşlanmanın belirtileri şunlardır:

• Yavru düzeninin bozulması, çerçevede delik delik boşluklar,
• İşçi gözlerinde erkek yavrusu görülmesi,
• Artan oğul eğilimi ve sessiz değiştirme gözleri.

Yeni ana arı nasıl verilir?

1. Eski ana arıyı bulup koloniden alın; koloni kesin olarak anasız olmalıdır.
2. Kolonide ana gözü yapılmışsa, ana vermeden önce hepsini temizleyin.
3. Yeni anayı ana arı kafesi içinde, yavru çerçevelerinin arasına yerleştirin.
4. Birkaç gün sonra kafesi kontrol edin; işçiler kafese sakin davranıyorsa anayı serbest bırakın ya da şeker hamurlu çıkışı açık bırakın.
5. Yaklaşık bir hafta sonra yumurtaya bakın; bu sürede koloniyi sık açmayın.

Anasızlık nasıl anlaşılır?

• Yumurta ve genç larva yok: Sezon içinde üç günden eski olmayan yavrunun hiç bulunmaması.
• Acil ana gözleri: Petek yüzeyinde, işçi gözlerinden yapılmış ana gözleri.
• Huzursuzluk: Kovan açıldığında yüksek, sızlanır gibi bir uğultu ve dağınık davranış.
• Yalancı ana belirtileri: Göz başına birden çok yumurta, göz duvarına bırakılmış yumurtalar, işçi gözlerinde kabarık erkek yavrusu.

Yalancı analı koloniler yeni ana arıyı çoğu zaman kabul etmez. Bu durumda koloniyi güçlü ve analı bir koloniyle birleştirmek genellikle en pratik çözümdür.

Ana arıyla ilgili sık yapılan hatalar

• Muayenede anayı ezmek: Çerçeveleri yavaş çıkarın, yan yana sürtmeyin; ana çoğu zaman yumurtalı çerçevededir.
• Bütün ana gözlerini bozmak: Anasız koloninin tek umudunu yok etmek olabilir; önce yumurta olup olmadığına bakın.
• Kafessiz ana vermek: Yeni ana büyük olasılıkla öldürülür.
• Yenilemeyi geciktirmek: Yaşlı ana oğul eğilimini ve kış kaybı riskini artırır.