Afrikanize Bal Arısı

Afrikanize bal arısı (Afrikalılaşmış bal arısı), Afrika kökenli Apis mellifera scutellata ile Amerika'daki Avrupa kökenli bal arılarının kendiliğinden melezlenmesiyle oluşmuş bir bal arısı popülasyonudur. Ayrı bir tür değil, bildiğimiz bal arısının (Apis mellifera) bir melez popülasyonudur; en belirgin farkı, yuvasını çok daha düşük eşikte ve çok daha kalabalık biçimde savunmasıdır. Türkiye'de bulunmaz; ama arıcılar için hem güvenlik hem de "ana arıyı nereden aldığınız" konusunda önemli bir derstir.

Afrikanize bal arısı nedir, ayrı bir tür mü?

Hayır. Afrikanize arı, bizim kovanlarımızdaki arıyla aynı türdür ve onlarla serbestçe çiftleşir. "Afrikanize" sözcüğü, bir kolonideki genetik yapının ağırlıklı olarak Afrika kökenli olduğunu anlatır. Halk arasında ve basında kullanılan katil arı adı bilimsel değildir ve abartılıdır: bu arılar insanı aramaz, yalnızca yuvalarını savunurlar.

• Köken: Doğu ve güney Afrika savanlarının yerli alt türü A. m. scutellata (bkz. Sahra Altı Afrika arı ırkları).
• Yayılım: Güney Amerika'nın büyük bölümü, Orta Amerika, Meksika ve ABD'nin güney eyaletleri.
• Zehir: Tek bir sokmanın zehri Avrupa arısınınkinden daha güçlü değildir; tehlikeyi artıran, aynı anda çok sayıda arının sokmasıdır.

Afrikanize arı nasıl ortaya çıktı?

1956'da Brezilyalı genetikçi Warwick Kerr, tropik iklimde Avrupa arılarından daha verimli ama yönetilebilir bir hat geliştirmek amacıyla Afrika'dan ana arılar getirdi. 1957'de São Paulo eyaletindeki deneme arılığında, ana arı ızgaraları kaldırılınca 26 oğul ana arılarıyla birlikte doğaya kaçtı. Sonraki on yıllarda bu kolonilerin torunları:

1. 1970'lerde Amazon havzası boyunca yayıldı,
2. 1982'de Orta Amerika'ya, 1985'te Meksika'ya ulaştı,
3. 1990'da Teksas'ın güneyinde görüldü ve ABD'nin güney eyaletlerine yerleşti.

Yayılma hızı yılda yüzlerce kilometreyi buldu. Bunun nedeni, Afrika arısının sık oğul vermesi ve tropik-astropik iklimde yabani kolonilerin çok hızlı çoğalmasıdır. Serin ve uzun kışlı bölgelerde ise yayılma belirgin biçimde yavaşladı; kış dayanıklılığı sınırlıdır.

Afrikanize arının davranış özellikleri

Afrikanize arıyı Avrupa kökenli arılardan ayıran şey görünüş değil, savunma ve üreme davranışıdır. Bu özellikler Afrika savanında sürekli yırtıcı baskısı ve düzensiz kaynak koşulları altında seçilmiştir.

• Düşük tepki eşiği: Titreşim, gürültü (çim biçme makinesi, jeneratör), koku ya da kovan önünden geçiş koloniyi harekete geçirebilir.
• Kalabalık savunma: Uyarıya çok daha fazla sayıda bekçi ve tarlacı arı katılır; alarm feromonu hızla yayılır.
• Uzun takip: Rahatsız edeni yüzlerce metre izleyebilir; sakinleşmesi saatler sürebilir.
• Sık oğul verme: Yılda birkaç kez oğul verebilir; oğullar küçük olabilir.
• Kovanı terk etme (göç, absconding): Kıtlıkta, sık rahatsız edilmede ya da hastalıkta koloni tümüyle kovanı bırakıp gider.
• Esnek yuva yeri: Toprak oyukları, su sayacı kutuları, lastikler, duvar boşlukları gibi küçük ve alışılmadık yerlere yerleşir.
• Hızlı gelişim: İşçi arının yumurtadan çıkışa kadar süresi Avrupa arılarından biraz kısadır; koloni hızla büyür.

Olumlu yanları: Brezilya deneyimi

İlk yıllarda Brezilya'da bal üretimi ciddi biçimde düştü ve birçok arıcı mesleği bıraktı. Zamanla arıcılar yöntemlerini değiştirdi: arılıkları yerleşimden uzağa taşıdılar, kovanları aralıklı dizdiler, koruyucu donanımı güçlendirdiler. Bugün Latin Amerika'da ticari arıcılık büyük ölçüde Afrikanize arılarla yapılmaktadır. Bu arıların bilinen üstünlükleri:

• Sıcak iklime uyum ve kaynak kesintilerine dayanıklılık,
• Varroaya karşı daha iyi direnç: birçok bölgede ilaçsız ya da az ilaçla koloniler yaşayabilir,
• Uygun koşullarda yüksek bal ve polen verimi,
• Güçlü hijyenik davranış ve temizlik.

Afrikanize arı nasıl tanınır?

Gözle kesin tanı mümkün değildir. Afrikanize işçiler ortalamada biraz daha küçüktür ama bu fark ancak ölçümle anlaşılır. Tanıda kullanılan yöntemler:

• Morfometri: Kanat ve vücut ölçüleri çok sayıda arıda ölçülür; istatistiksel karşılaştırma yapılır.
• DNA testleri: Mitokondri ve çekirdek DNA'sı ile Afrika kökeni oranı belirlenir.
• Davranış gözlemi: Tepki hızı ve takip mesafesi ipucu verir ama tek başına kanıt değildir; huysuz Avrupa hatları da vardır.

Bulunduğu bölgelerde güvenli çalışma

1. Arılık yeri: Evlerden, yollardan, okul ve hayvan barınaklarından uzakta, çitle ayrılmış alan seçin.
2. Tam donanım: Arı geçirmez tulum, bileklerden bağlanan eldiven, sızdırmaz arıcı maskesi (tül), çizme.
3. Yalnız çalışmayın ve kaçış yolunu önceden belirleyin; araç uzaktaysa kapalı bir alana yönelin. Suya dalmak işe yaramaz, arılar yüzeyde bekler.
4. Bol ve serin duman kullanın, hareketlerinizi yavaşlatın, muayeneyi kısa tutun.
5. Serin saatleri seçin; sıcak, rüzgârlı ve kaynak kesintili günlerde kovan açmayın.
6. Ana arı değişimi: Bilinen, sakin hatlardan ana arı kullanarak kovan içindeki savunmacılığı düşürün.
7. Sokma alerjisi bilinen kişiler arılığa yaklaşmasın; çok sayıda sokmada acil sağlık yardımı alınmalıdır.

Türkiye için anlamı: ana arı ve koloni hareketi

Afrikanize arı Türkiye'de bulunmaz ve yakın bir tehdit değildir. Ama hikâyesi şu gerçeği gösterir: bir kez doğaya karışan genetik yapı geri alınamaz. Türkiye, Anadolu arısı, Kafkas arısı ve diğer yerel ırklarıyla önemli bir arı gen kaynağıdır. Bu nedenle:

• Damızlık materyal ithalatı Arıcılık Yönetmeliği ile düzenlenir; gen kaynaklarını korumak için belirlenen izole bölgelere dışarıdan arı girişi yasaktır.
• Kaynağı belirsiz ana arı, paket arı ya da koloni almak hem hastalık hem de istenmeyen genetik taşıma riski doğurur.
• Bölgenize uymuş yerel hatları seçmek, çoğu zaman en güvenli ve en verimli yoldur.