Sahra Altı Afrika arı ırkı

Sahra Altı Afrika bal arıları, Sahra Çölü'nün güneyinde doğal olarak yaşayan Apis mellifera alt türlerinin ortak adıdır; en bilinenleri savan arısı A. m. scutellata, Batı Afrika arısı A. m. adansonii ve Kap arısı A. m. capensis'tir. Tek bir ırk değil, sıcak ve kurak mevsimlere, yoğun yırtıcı baskısına ve düzensiz kaynaklara uyum sağlamış bir alt tür grubudur. Savunmacı, sık oğul veren ve gerektiğinde yuvasını terk eden bu arılar, varroaya karşı ilaçsız direnç geliştirmeleriyle de dikkat çeker.

Sahra altı Afrika'da hangi arı ırkları var?

Eski metinlerde "Sahra Altı Afrika arı ırkı" diye tek bir ırktan söz edilir; bu doğru değildir. Bölgede, morfolojik ve genetik olarak ayrılan birçok alt tür yaşar. Hepsi Afrika (A) soy hattına aittir.

Bu alt türlerin sınırları keskin değildir; geçiş bölgelerinde melez popülasyonlar bulunur. Nil vadisinin arısı A. m. lamarckii ise Sahra'nın kuzey-doğu kenarında yaşar ve genellikle ayrı ele alınır.

Afrika arılarının ortak özellikleri

Sahra altı arıları, Avrupa arılarından farklı bir yaşam stratejisi izler: kışa stok biriktirmek yerine, kaynak varken hızla çoğalmak, kaynak bitince yer değiştirmek.

• Yüksek savunmacılık: Bal porsuğu, maymunlar, kuşlar ve insan bal avcılarının baskısı altında gelişmiş güçlü bir savunma.
• Sık oğul verme: Yılda birden çok oğul; küçük ama çok sayıda koloni.
• Göç ve yuva terki: Kurak mevsimde ya da sık rahatsız edildiğinde koloni yuvasını bırakıp kaynağa doğru göç edebilir.
• Kısa gelişim süresi ve hızlı koloni büyümesi.
• Az stok, çok yavru: Kaynak döneminde bal yerine yavruya yatırım yapma eğilimi.
• Esnek yuva seçimi: Ağaç kovukları, kaya yarıkları, termit tepeleri ve zaman zaman açık dallar.

Doğal yuvalar ve açıkta kurulan petekler

Afrika arıları genellikle kovuklarda yuva yapar; ama sıcak iklimde, özellikle Batı Afrika'da, ağaç dallarına asılı açık peteklere de sık rastlanır. Soğuk kış olmadığı için açıkta kurulan bir koloni yıllarca yaşayabilir.

Kap arısı: işçileri dişi yumurtlayan arı

Kap arısı (A. m. capensis) bal arıları arasında benzersiz bir özelliğe sahiptir. Diğer ırklarda ana arısız kalan kolonide yumurtlayan işçiler yalnızca erkek arı verir. Kap arısı işçileri ise döllenmeden dişi yumurta bırakabilir (telitoki). Bu sayede ana arısını yitiren koloni, işçi yumurtasından yeni ana arı yetiştirebilir.

Bu özellik bir sorun da doğurmuştur. 1990'da arıcıların Kap arısı kolonilerini kuzeye, savan arısının bölgesine taşımasıyla, Kap arısı işçileri A. m. scutellata kolonilerine girip orada yumurtlamaya başladı. Bu "parazit" işçiler çalışmayan, beslenmeyi bekleyen yavrular ürettiğinden ev sahibi koloniler zayıflayıp söndü. Güney Afrika'da on binlerce koloninin kaybına yol açan bu olay "capensis felaketi" olarak bilinir ve ırkları doğal yayılış alanı dışına taşımanın sonuçlarını gösteren önemli bir örnektir.

Afrika arıları ve varroa

Varroa akarı Güney Afrika'ya 1997'de ulaştı. Başlangıçta akar, savan arısının yavrusunda Avrupa arılarındaki kadar başarıyla üredi ve bazı koloni kayıpları görüldü. Ancak arıcıların ilaç kullanmamasına rağmen birkaç yıl içinde durum dengelendi: araştırmalar Kap arısının yaklaşık 3–5, savan arısının 5–7 yıl içinde akara karşı direnç kazandığını bildirmektedir. Bugün bu bölgede varroa yaygın ama akar yükü genellikle düşüktür.

Bu deneyim, doğal seçilime izin verilen büyük yabani popülasyonların varroayla nasıl dengeye gelebildiğini gösterir. Ancak aynı sonucun Avrupa kökenli arılarla, ilaçsız ve kayıpsız elde edilebileceği anlamına gelmez.

Afrika'da geleneksel ve modern arıcılık

• Bal avcılığı: Yabani kolonilerden bal alınması hâlâ yaygındır. Bazı bölgelerde bal kılavuzu kuşu (Indicator indicator) insanları arı yuvasına götürür, kuş da kalan balmumu ve larvalarla beslenir; bu, insanla yabani hayvan arasındaki bilinen ortak yaşam örneklerinden biridir.
• Kütük ve kabuk kovanlar: Oyulmuş kütükler ya da ağaç kabuğundan yapılan silindirler ağaçlara asılır; oğulların kendiliğinden yerleşmesi beklenir.
• Üstten çıtalı kovan: Çerçevesiz, çıtalara petek ördürülen Kenya tipi kovan; ucuzdur, yerel malzemeyle yapılabilir.
• Çerçeveli kovan: Özellikle Güney Afrika ve Doğu Afrika'da ticari işletmelerde kullanılır.

Savunmacı arılarla çalışırken kovanlar yerleşimden uzakta, çoğu zaman askıda ya da aralıklı dizilir; muayene serin saatlerde, bol dumanla ve kısa tutulur.

Sahra altı arıları başka ülkelerde yetiştirilebilir mi?

Önerilmez. Afrikanize arının Amerika'daki yayılışı ve Kap arısının Güney Afrika içinde yarattığı sorun, bu arıların kendi bölgeleri dışında öngörülemeyen sonuçlar doğurabileceğini göstermiştir. Türkiye gibi zengin yerel arı gen kaynağına sahip ülkelerde en doğru yol, yerel ırkları korumak ve onlar içinde seçim yapmaktır.