Sicilya arı ırkı

Sicilya arısı (Apis mellifera siciliana, A. m. sicula olarak da yazılır), İtalya'nın Sicilya adasına özgü, koyu renkli ve Afrika (A) soy hattına ait bir bal arısı alt türüdür; Sicilya kara arısı diye de bilinir. Uysallığı, 40 °C'yi aşan sıcaklıkta çalışabilmesi ve kışın erken yavru büyütmesiyle tanınır. 1970'lerde İtalyan arısının yaygınlaşmasıyla neredeyse yok olmuş, 1980'lerin sonunda başlayan bir koruma çalışmasıyla kurtarılmıştır.

Sicilya arısı nedir, nereden gelir?

Sicilya arısı coğrafi olarak Avrupa'da yaşar ama genetik olarak Kuzey Afrika arılarına yakındır. Mitokondri DNA'sı Afrika (A) soy hattını gösterir; bu durum Malta arısı (A. m. ruttneri) için de geçerlidir. Bilim insanları bunu, Akdeniz'in bu kesiminde Afrika ile adalar arasındaki eski arı akışının izi olarak yorumlar.

Ada, binlerce yıldır bu arının yurdudur. İtalya'nın geri kalanındaki sarı İtalyan arısından (A. m. ligustica) hem renk hem davranışça belirgin biçimde ayrılır.

Sicilya arısı nasıl tanınır?

• Renk: Koyu, siyaha yakın karın; üzerinde sarımsı-açık renkli tüy örtüsü.
• Kanat: Görece küçük kanatlar.
• Yapı: Orta-küçük boy; İtalyan arısından daha ufak ve koyu görünür.

Eski metinlerde "koyu sarı ve siyah renkli" diye tarif edilmesi yanlıştır; sarı bantlı arılar adada çoğunlukla İtalyan arısı ya da melezleridir. Kesin tespit için kanat morfometrisi ve DNA analizi gerekir.

Davranış ve verim özellikleri

• Uysallık: Çok sakin bir arı olarak bilinir; yerel arıcılar hasatta bile maske kullanmadan çalışabildiklerini anlatır. Yine de her kovanda koruyucu donanım önerilir.
• Sıcağa dayanıklılık: Diğer arıların durduğu 40 °C'yi aşan yaz sıcaklarında tarlacılığı sürdürebilir; ani sıcaklık değişimlerine uyum sağlar.
• Kış yavrusu: Yavru büyütmeye Aralık–Ocak'ta başlar; Akdeniz'in ılık, yağışlı kışında açan bitkileri değerlendirir.
• Tutumluluk: Diğer arılara göre daha az bal tükettiği bildirilir.
• Bol ana arı yüksüğü: Oğul ya da ana değiştirme öncesinde çok sayıda ana arı yüksüğü yapar; kolonide aynı anda iki ana arı görülebilir. Bu nedenle ana arı yetiştirme ve bölme işlerinde dikkatli izleme gerekir.

Sicilya arısı ile İtalyan arısı arasındaki farklar

Adada iki arı yan yana bulunduğu için arıcılar sık sık karşılaştırma yapar. Genel eğilimler şöyledir (hatlar ve melezler arasında fark olabilir):

Bu tablo "hangisi daha iyi" sorusunun yanıtı değildir. Sicilya arısının üstünlüğü, adanın sıcak ve kurak yazına ve ılık kışına uyumundan gelir; başka bir iklimde aynı sonuç beklenmemelidir.

Sicilya arısı nasıl yok olmanın eşiğine geldi?

Adada geleneksel arıcılık, ferula (çakşır) bitkisinin kurutulmuş saplarından yapılan dikdörtgen kovanlarla sürdürülüyordu. 1970'lerde arıcıların çoğu bu kovanları bıraktı, kuzey İtalya'dan İtalyan arısı ana arıları getirmeye başladı. Yerel arı kısa sürede melezleşerek geriledi.

Varroa akarının 1980'lerin başında adaya ulaşması durumu daha da kötüleştirdi. 1987'de bir arıcı, Palermo yakınlarında yıllardır bakımsız bırakılmış kovanlar arasında hayatta kalmış üç yerel koloni buldu. Palermo Üniversitesi'nden bir arıcılık profesörüyle birlikte yürütülen koruma çalışması bu kolonilerden başladı.

Adalarda koruma: çiftleşmeyi denetlemenin yolu

Bir arı ırkını korumanın en zor yanı, ana arının havada ve kontrolsüz çiftleşmesidir. Çevrede başka ırktan erkek arılar varsa saf hat birkaç kuşakta kaybolur. Bu nedenle Sicilya arısı, Sicilya'nın kuzeyindeki küçük volkanik adalara (Ustica, Filicudi, Alicudi, Vulcano) taşındı; bu adalar doğal çiftleştirme istasyonu görevi görür.

2014'te yayımlanan bir genetik çalışma, ana adadaki arıların önemli bir kısmında Avrupa soy hatlarından gen karışımı bulurken, Vulcano ve Filicudi adalarındaki koruma kolonilerinde karışım saptamadı. Yani ada yöntemi işe yaramaktadır. Sicilya kara arısı ayrıca, yerel ürünleri koruyan uluslararası bir gıda hareketinin koruma listesine alınmıştır ve adanın çeşitli illerinde bu arıyla bal üreten arıcılar bulunur.

Türk arıcısı için dersler

Sicilya'nın hikâyesi, Türkiye'deki birçok yörenin yaşadıklarına çok benzer: verimli görünen ithal ya da başka bölgeden getirilen ana arılar, yerel arıyı birkaç on yılda melezleştirebilir. Sicilya örneğinden çıkan pratik sonuçlar:

1. Yerel arıyı küçümsemeyin: İklime uyum, kısa vadeli verimden daha değerli olabilir.
2. Çiftleşmeyi denetleyin: Saf hat isteniyorsa yalıtılmış çiftleştirme alanı ya da çevredeki arıcılarla ortak çalışma şarttır.
3. Genetik kontrol: Damızlık seçerken kanat morfometrisi ve mümkünse DNA ile saflığı doğrulayın.
4. Koruma ve üretim birlikte olabilir: Sicilya'da yerel arı, koruma altındayken ticari bal üretiminde de kullanılmaktadır.