Yemen arı ırkı

Yemen arısı (Apis mellifera jemenitica), Arap Yarımadası ile Doğu Afrika ve Sahel kuşağının yerli bal arısı alt türüdür; Arap arısı diye de bilinir. Küçük yapısı, açık renkli karnı ve özellikle aşırı sıcağa dayanıklılığı ile tanınır: günlük sıcaklığın 45 °C'yi aştığı uzun yazları başarıyla atlatabilen tek bal arısı alt türü olarak kabul edilir. Yemen'in ünlü sidr balı da büyük ölçüde bu arıyla üretilir.

Yemen arısı nerede yaşar?

Adı Yemen'den gelse de yayılışı çok geniştir. Doğal olarak şu bölgelerde bulunur:

• Arap Yarımadası: Yemen, Suudi Arabistan (özellikle güneybatı dağları ve orta bölge), Umman.
• Afrika: Sudan, Çad, Somali, Etiyopya'nın kurak kesimleri ve Sahel kuşağının başka bölgeleri.

Genetik olarak Afrika (A) soy hattındadır. Çok farklı iklimlere yayıldığı için içinde belirgin yerel farklılıklar bulunur; tek tip bir arı gibi düşünülmemelidir.

Yemen arısı nasıl tanınır?

• Boy: Belirgin biçimde küçüktür; Karniyol arısıyla yapılan karşılaştırmalarda ön kanat uzunluğu ortalamada daha kısa bulunmuştur.
• Renk: Karın halkalarında sarı-turuncu renk Karniyol arısından çok daha fazladır; genel görünüş açık renklidir.
• Petek gözü: Küçük vücut yapısına uygun olarak petek gözleri de görece küçüktür.

Küçük boy, açık renk ve küçük göz yapısı, sıcakta ısı yükünü azaltmaya yarayan uyumlar olarak yorumlanır.

Sıcağa nasıl dayanır?

Arap Yarımadası'nın iç kesimlerinde yaz sıcakları, Avrupa kökenli arıların çoğu için ölümcüldür. Yemen arısının bu koşullarda yaşamasını sağlayan özellikler morfolojik, davranışsal ve fizyolojiktir:

• Küçük ve açık renkli vücut: Daha az ısı soğurur, daha kolay soğur.
• Isı şoku proteinleri: Yüksek sıcaklıkta hücreleri koruyan proteinlerin üretiminin güçlü olduğu gösterilmiştir.
• Tarlacılık davranışı: Sıcağa göre ayarlanmış bir çalışma düzeni vardır; ilkbaharda tarlacılık sabahın ilk ışığından akşama kadar uzun bir zaman dilimine yayılır.
• Su toplama: Sıcak günlerde tarlacıların bir kısmı nektar yerine su taşır; kovan içi, suyun buharlaşması ve kanat çırpmayla serinletilir.
• Mevsimsel döngü: Yavru büyütme, çiçeklenmeyi getiren yağış dönemlerine göre ayarlanır; kurak dönemde koloni küçülür.

Bal kaynakları: sidr ve akasya

Yemen arısının bal ürettiği başlıca bitkiler bölgenin kurakçıl ağaç ve çalılarıdır:

• Sidr (Ziziphus spina-christi, hünnap ağacı akrabası): Yemen'in Hadramut yöresinin ünlü sidr balı bu ağaçtan gelir. Çiçeklenme yağışa bağlıdır.
• Akasya türleri (Acacia ve yakın cinsler): Kurak vadilerin önemli nektar kaynağıdır.
• Kapari (Capparis spinosa), geven türleri, sulu tarımda yonca, okaliptüs ve ayçiçeği.

Geleneksel ve gezginci arıcılık

Yemen ve Suudi Arabistan'ın güneybatısında geleneksel kütük kovanlar hâlâ yaygındır: oyulmuş ağaç gövdeleri ya da çamurdan silindirler yatay olarak üst üste dizilir. Kovanlar kaynak peşinde taşınır; Suudi Arabistan'da arıcılar çiçeklenmeyi izleyerek yüzlerce kilometrelik alanlar içinde gezginci arıcılık yapar.

Modern çerçeveli kovanlara geçen arıcılar da yerel arıyı tercih etmeye başlamıştır. Araştırma kurumları, sıcağa dayanıklılığın korunması için yerel arıyla seçim programlarını desteklemektedir.

Davranış: uysal mı, savunmacı mı?

Eski metinlerde Yemen arısının "uysal ve dost canlısı" olduğu yazılır; bu genellemeyi dikkatle almak gerekir. Afrika soy hattına ait birçok alt tür gibi Yemen arısı da rahatsız edildiğinde savunmacı olabilir, sık oğul verebilir ve kıtlıkta yuvasını terk edebilir. Davranış, bölgeden bölgeye ve koloniden koloniye değişir. Pratik öneriler:

1. Kovanları sabah erken ya da akşamüstü açın; öğle sıcağında muayene yapmayın.
2. Arılığa yakın, sürekli ve temiz su kaynağı sağlayın.
3. Kovanları gölgeye yerleştirin; açık renkli boya ve iyi havalandırma kullanın.
4. Kurak dönemde koloninin küçülmesini normal kabul edin; aşırı besleme yerine stok ve su kontrolüne öncelik verin.

Türkiye için anlamı

Yemen arısı Türkiye'de bulunmaz; ama iklim değişikliğiyle yaz sıcaklarının arttığı güney bölgelerimiz için öğretici bir örnektir. Sıcağa uyum, yerel popülasyonlar içinde seçimle geliştirilebilecek bir özelliktir. Güneydoğu Anadolu'da doğal olarak bulunan Suriye arısı (A. m. syriaca) ve Anadolu arısının sıcak bölge ekotipleri, bu açıdan yakından izlenmeye değer.