Tam Bal Katları

Tam bal katı (tam ballık, tam kat), kuluçkalıkla aynı yükseklikte olan ve aynı boy çerçeveyi alan, kuluçkalığın üstüne eklenerek arılara bal depolama alanı sağlayan kovan katıdır. En büyük avantajı çerçevelerin kuluçkalıkla değiştirilebilmesi, en büyük dezavantajı ise dolu haldeki ağırlığıdır. Ne zaman ve nasıl verildiği, hasadın miktarını ve kalitesini doğrudan etkiler.

Tam bal katı nedir?

Bal katı (ballık), kovanın arıların fazla balı depoladığı üst bölümüdür. Arılar balı doğal olarak yavru alanının üstünde ve çevresinde depolar; bal katı bu içgüdüden yararlanır. "Tam" sıfatı, katın yüksekliğini anlatır: tam bal katı, kuluçkalık gövdesiyle aynı derinliktedir.

Türkiye'de yaygın Langstroth kovanlarda tam bal katı, kuluçkalığın birebir aynısıdır; aynı gövde üstte bal katı, altta kuluçkalık olarak kullanılabilir. Bu nedenle bazı arıcılar "ballık" ve "kuluçkalık" demek yerine yalnız "kat" der. Dadant sisteminde ise bal katları genellikle kuluçkalıktan belirgin biçimde sığdır; orada "tam kat" kavramı daha az kullanılır.

Tam bal katının artıları ve eksileri nelerdir?

Artıları

• Tek tip çerçeve: Kuluçkalık ve bal katı aynı çerçeveyi kullanır; çerçeveler serbestçe yer değiştirir. Bölme yaparken, zayıf koloniye bal çerçevesi verirken ya da kuluçkalığa yer açarken büyük kolaylık sağlar.
• Daha az parça: Tek boy gövde, tek boy çerçeve, tek boy temel petek; stok ve alet takımı sadeleşir.
• Kış besini: Sonbaharda son bal katının bir kısmı kışlık besin olarak kovanda bırakılabilir ve ilkbaharda kuluçkalık gibi kullanılabilir.
• Petek sayısı başına daha çok bal: Aynı hasatta daha az çerçeve sırlanır ve süzülür.

Eksileri

• Ağırlık: Balla dolu bir tam kat 30 kilogramı rahatlıkla aşabilir. Tek kişinin kaldırması zordur; bel sakatlıkları arıcılıkta yaygındır.
• Dolma süresi: Zayıf akımlı bölgelerde büyük bir kat daha geç dolar ve geç kapanır.
• Yavru riski: Kuluçkalıkla aynı ölçüde olduğu için ızgarasız kovanda ana arı bal katına daha kolay çıkabilir.

Bal katı ne zaman verilir?

Bal katını doğru zamanda vermek, arıcılığın en belirleyici kararlarından biridir. Erken verilen kat kovanı soğutur, geç verilen kat ise oğula ve kayıp bala neden olur.

1. Koloni gücü: Kuluçkalığın büyük bölümü (10 çerçevelik kovanda yaklaşık 7–8 çerçeve) arıyla kaplanmış olmalı.
2. Taze beyaz mum: Üst çıtalarda ve çerçeve kenarlarında yeni, beyaz mum görülmesi; arıların petek örmeye hazır olduğunu ve nektar geldiğini gösterir.
3. Nektar akımı: Bölgenin ana akımı başlamış ya da başlamak üzere olmalıdır.
4. Hava: Gece sıcaklıkları çok düşük değilse; soğuk dönemde koloni kocaman boş bir katı ısıtmakta zorlanır.

Kat verildikten sonra her kontrolde dolma durumu izlenir. Yaygın kural: bal katı yaklaşık üçte ikisi–dörtte üçü dolduğunda bir sonraki kat verilir; arıların hep bir miktar boş alanı olmalıdır.

Bal katı üstten mi alttan mı eklenir?

İki yaygın yaklaşım vardır:

• Üstten ekleme: Yeni kat en üste konur. Kolaydır, dolu katları kaldırmak gerekmez. Çoğu arıcının tercihidir.
• Alttan ekleme: Yeni boş kat, kuluçkalığın hemen üstüne, dolu katın altına konur. Bazı arıcılar bunun arıları daha çok çalıştırdığını düşünür; ancak dolu ve ağır katları kaldırmayı gerektirir ve etkisi konusunda görüş birliği yoktur.

Hangisi seçilirse seçilsin, ilk bal katına örülmüş petek vermek arıların kata hızla geçmesini sağlar. Yalnız temel petekli bir katı, akım zayıfken vermek yerine örülmüş petekleri öne çıkarın; temel petekleri arasına dağıtın.

Tam bal katının hasadı nasıl yapılır?

1. Olgunluk: Çerçevelerin büyük bölümü (genellikle en az dörtte üçü) sırlanmış olmalıdır. Sırlanmamış gözlerdeki bal fazla nemli olabilir; bal için genel nem sınırı %20'dir.
2. Arıdan boşaltma: Hasattan bir-iki gün önce ballığın altına arı kaçıran tahtası konabilir; arılar aşağı iner, yukarı dönemez. Alternatif olarak çerçeveler tek tek silkelenir ve fırçalanır ya da körükle hava üflenir.
3. Yavru kontrolü: Izgarasız kovanda her çerçeveye bakılır; yavrulu çerçeve süzülmez, kuluçkalığa geri verilir.
4. Taşıma: Dolu katlar ağırdır; kaldırırken dizlerinizi bükün, gerekirse iki kişi ya da kovan kaldırma aparatı kullanın. Yağmayı önlemek için katları kapalı kaplarda taşıyın.
5. Kışlık besin: Son hasatta kuluçkalıkta yeterli bal kaldığından emin olun.

Bal katının bakımı ve depolanması

• Süzmeden dönen ıslak çerçeveler, arılara kısa süre temizletilebilir (kovan üstüne verilerek); ancak açıkta, arılığın ortasında bırakılmamalıdır, yağmacılığı ve hastalık taşınmasını körükler.
• Kış boyunca boş petekler mum güvesinden korunmalıdır: serin, aydınlık ve havadar depo; üst üste istiflenen katların arası kapalı ve fare girmez olmalı.
• Ahşap katların dış yüzü sezon dışında onarılır ve arılara zararsız dış cephe boyasıyla boyanır; iç yüzler boyanmaz.
• Kırık tutamak, açılmış köşe birleşimi ve çarpılmış kenar, sezon başlamadan düzeltilir.

Sık yapılan hatalar

• Bal katını güçsüz koloniye vermek; arılar katı ısıtamaz, mum güvesi yuva yapar.
• Katı çerçevesiz ya da eksik çerçeveyle vermek; arılar boşluğa düzensiz, yabani petek örer.
• Farklı ölçüdeki katları karıştırmak; aralar açılır, arı boşluğu bozulur.
• Olgunlaşmamış, sırsız balı hasat etmek.
• Kış besinini hesaba katmadan tüm katları almak.