Ham Petek

Ham petek, arıcının çerçeveye takıp kovana verdiği, iki yüzüne altıgen göz tabanları basılmış ince balmumu levhasıdır; kitaplarda temel petek (petek temeli, mum levha) adıyla da geçer. Arılar bu levhanın üzerine göz duvarlarını örerek düzgün, çerçeveye bağlı ve istenildiğinde yeri değiştirilebilen petek kurar. Bu sayfada ham peteğin kovanda ne işe yaradığını, ne zaman ve nereye verileceğini, iyisinin nasıl anlaşılacağını ve sık yapılan hataları bulacaksınız.

Ham petek nedir, neden “ham” denir?

Arıcılar kovandaki peteği üç hâlde ayırır: ham petek (henüz arı tarafından işlenmemiş mum levha), örülmüş petek (arının göz duvarlarını yükselttiği, yavru ya da bal konabilen petek) ve arının hiçbir kılavuz olmadan kendi kurduğu doğal petek. “Ham” sözcüğü, levhanın sadece bir başlangıç yüzeyi olduğunu anlatır: üzerinde göz tabanlarının şekli ve duvarların ilk birkaç milimetresi vardır, gerisini arılar kendi salgıladıkları mumla tamamlar.

İşçi arılar mumu karınlarının altındaki mum bezlerinden ince pullar hâlinde salgılar. Bir peteğin tamamını sıfırdan örmek hem çok sayıda genç arının emeğini hem de ciddi miktarda bal ve nektar enerjisini gerektirir. Ham petek, bu yükün bir kısmını hazır mum olarak arıya sunar ve en önemlisi peteğin nereye, hangi göz ölçüsünde örüleceğini belirler.

Ham petek ne işe yarar?

Modern hareketli çerçeveli kovanın bütün avantajı, peteklerin birbirinden bağımsız, düz ve çerçeve içinde kalmasına dayanır. Ham petek bunu sağlayan temel parçadır.

• Düz ve çerçeveye bağlı petek: Arılar levhayı izleyerek örer; petek çerçeve dışına taşmaz, komşu peteğe kaynamaz. Böylece çerçeveler muayenede rahatça çıkarılır, yeri değiştirilir, başka kovana verilir.
• İşçi gözü oranının denetimi: Standart ham petekte işçi gözü deseni basılıdır. Kendi hâline bırakılan koloniler, özellikle bol besinli dönemde, çok daha fazla erkek arı gözü örer.
• Emek ve enerji tasarrufu: Arının hazır mum tabanı kullanması örmeyi hızlandırır; güçlü bir koloni akım döneminde bir ham peteği birkaç günde örebilir.
• Süzmeye dayanıklılık: Telle desteklenmiş ham petek üzerine örülen bal peteği, bal süzme makinesinin merkezkaç kuvvetine ve taşımaya çok daha iyi dayanır.
• Petek yenileme: Yıllar içinde kararan, kalıntı biriktiren eski peteklerin yerine düzenli olarak ham petek vermek, kovan hijyeninin en etkili yollarından biridir.

Ham petek kovana ne zaman verilir?

Arılar ham peteği her zaman örmez. Mum salgısı; kolonide yeterince genç işçi arı (mum bezleri en etkin olan, yaklaşık iki-üç haftalık arılar) bulunmasına, dışarıdan nektar akımı ya da arıcının yaptığı besleme ile gelen şekerli besine ve kovan içi sıcaklığa bağlıdır.

• En uygun dönem: İlkbaharda koloni hızla büyürken ve ana nektar akımının başından ortasına kadar. Bu dönemde verilen ham petek hızlı ve düzgün örülür.
• Oğul ve bölme kolonileri: Oğullar mum salgılamaya çok hazırdır; oğul yerleştirilen kovana ham petekli çerçeve vermek oldukça verimlidir. Bölmelerde ise besleme desteği gerekir.
• Akımsız dönem: Nektar yoksa ve besleme yapılmıyorsa arılar levhayı örmez, hatta kemirip delebilir.
• Sonbahar ve kış: Kışa girerken ham petek verilmez. Örülmemiş levha salkımı böler, soğuk yüzey oluşturur ve kolonide boş yer yaratır.

Ham petekli çerçeve kovanda nereye konur?

Doğru yer, ham peteğin hızlı ve düzgün örülmesi için en az zamanlama kadar önemlidir. Genel kural: levhayı arının yoğun olduğu, sıcak alana ama yavru yuvasını ikiye bölmeden yerleştirin.

1. Yavrulukta: Ham petekli çerçeveyi yavrulu alanın kenarına, son yavrulu çerçeve ile bal-polen çerçevesi arasına koyun. Güçlü kolonilerde iki örülü petek arasına yerleştirmek örmeyi hızlandırır.
2. Yavru yuvasının ortasına koymayın: Zayıf ya da orta güçteki kolonide yavru alanını ikiye bölmek, serin gecelerde yavrunun üşümesine yol açabilir.
3. Ballıkta: Akım başladığında ballığa ham petekli çerçeveler, örülü çerçevelerle dönüşümlü dizilebilir. Ballıkta arılar levhayı genellikle doğrudan balla doldurarak örer.
4. Miktar: Bir seferde 1–2 çerçeve verin; koloni örüp doldurdukça yenisini ekleyin. Çok sayıda ham peteği aynı anda vermek, arıları dağıtır ve eğri örmeye neden olur.
5. Kontrol: Bir hafta sonra bakın. Örme başlamamışsa besleme, koloni gücü ve çerçeve yerini yeniden değerlendirin.

Ham petek çerçeveye nasıl takılır?

Ham peteğin kovanda işe yaraması, çerçeveye doğru takılmasına bağlıdır. Ayrıntılar “Çerçeve Telleri ve Telleme” ile “Temel Petek” sayfalarında; burada kısa bir özet:

• Telleme: Çerçevenin yan çıtalarındaki deliklerden paslanmaz tel gerilir. Tel gergin olmalıdır; gevşek tel levhayı taşımaz.
• Üst çıtaya sabitleme: Levhanın üst kenarı, üst çıtadaki oluğa ya da kama çıtasının altına sıkıştırılır veya erimiş mumla yapıştırılır.
• Teli gömme: Tel, elektrikli gömücü ya da mahmuzlu tekerlekle mumun içine gömülür; teli sadece levhaya değdirmek yetmez.
• Alt boşluk: Levhanın alt kenarı ile alt çıta arasında birkaç milimetre boşluk kalmalıdır. Mum sıcakta biraz uzar; alt çıtaya dayanan levha dalgalanır.
• Ortam ısısı: Soğuk mum kırılgandır. Levhaları ılık bir odada çalışarak takın.

İyi bir ham petek nasıl anlaşılır?

Ham peteğin kalitesi, kolonide yıllarca kalacak peteğin kalitesini belirler. Satın alırken ya da mumunuzu işletirken şunlara bakın:

• Saf balmumu: Levha yalnızca balmumundan yapılmış olmalıdır. Hoş, hafif bal-mum kokusu vardır; ılık elde esner, soğukta kırılır.
• Net desen: Göz tabanları ve duvar başlangıçları keskin ve düzgün basılmış olmalı; ezik, yamuk desen eğri örülmeye yol açar.
• Doğru göz ölçüsü: Yavruluk için işçi gözü ölçüsünde levha kullanılır.
• Kaynağı bilinen mum: Kimin, hangi mumdan ürettiği bilinmeyen çok ucuz levhalara şüpheyle yaklaşın.

Ham peteksiz (temelsiz) çerçeve bir alternatif mi?

Bazı arıcılar çerçeveye ham petek yerine sadece üst çıtaya ince bir mum şerit ya da ahşap kılavuz koyar ve peteğin geri kalanını arıya bırakır. Buna temelsiz çerçeve (kılavuzlu çerçeve) denir. Bu yöntem arının göz ölçüsünü kendi seçmesine izin verir ve dışarıdan mum (dolayısıyla dışarıdan kalıntı) girişini sıfırlar.

Ancak temelsiz çerçeve bir alternatiftir, ham peteğin yerini tutan standart değildir. Örülen petek daha kırılgandır, süzmede kolay dağılır; kovan terazide durmuyorsa eğri örülebilir ve erkek arı gözü oranı genellikle artar. Temelsiz çerçeveyi denemek isteyenler, onu iki düzgün örülmüş peteğin arasına koymalıdır.

Ham petekle ilgili sık yapılan hatalar

• Gevşek tel ya da gömülmemiş tel: Levha sıcakta sarkar, dalgalı ve eğri petek ortaya çıkar.
• Yanlış zamanda vermek: Akımsız, beslemesiz dönemde ya da kışa girerken verilen ham petek örülmez, kemirilir.
• Çok sayıda levhayı birden vermek: Zayıf koloni bu kadar alanı dolduramaz; yavru yuvası dağılır.
• Kovanda boşluk bırakmak: Çerçeve eksik bırakılan kovanlarda arılar boşluğa yabani petek örer.
• Nemli, sıcak yerde saklamak: Ham petek serin, kuru ve karanlık yerde, düz ve üst üste kâğıt arasında saklanmalı; mum güvesinden korunmalıdır. Zamanla yüzeyde oluşan beyazımsı tabaka (mum çiçeklenmesi) zararsızdır.