Kovan Tabanları

Kovan tabanı (dip tahtası, taban tahtası), çerçeveli kovanın en altında duran, uçuş deliğini taşıyan ve kovanın zeminle bağlantısını kesen parçadır. Havalandırma, nem tahliyesi, varroa izlemesi ve kış güvenliği büyük ölçüde tabandan yönetilir. Doğru seçilmiş ve iyi bakılmış bir taban, kovanı açmadan koloni hakkında en çok bilgi veren yerdir.

Kovan tabanı ne işe yarar?

Taban, çoğu arıcının üzerinde en az düşündüğü parçadır; oysa kovanın "zemini" olduğu için neredeyse her sorun burada iz bırakır. Temel görevleri şunlardır:

• Taşıyıcılık: Kuluçkalık ve bal katlarının tüm ağırlığı tabana biner; eğilen ya da çürüyen taban bütün kovanın dengesini bozar.
• Uçuş deliği: Standart çerçeveli kovanlarda giriş, taban ile kuluçkalık arasındaki aralıkta oluşur. Giriş daraltıcı ve fare ızgarası da buraya takılır.
• Havalandırma ve nem tahliyesi: Kovan içindeki yoğuşma suyu ve arıların buharlaştırdığı nem aşağı süzülür; iyi bir taban bu suyu dışarı atar.
• Gözlem ve ölçüm: Düşen akarlar, mum kırıntısı, ölü arı ve zararlı izleri tabanda birikir.
• Yalıtım ve koruma: Kovanı yerden gelen nemden, sürüngen, karınca ve kemirgenlerden uzak tutar.

Kovan tabanı çeşitleri nelerdir?

Kapalı (düz) taban

Tek parça tahtadan yapılmış, deliksiz tabandır. Geleneksel tiptir ve Türkiye'de hâlâ yaygındır.

• Rüzgârı keser, kışın alttan ısı kaybını azaltır.
• Yoğuşan su tabanda göllenebilir; eğim verilmezse tahta çabuk çürür.
• Düşen akarlar arılarla karışır; akar sayımı yapılamaz.
• Mum kırıntısı ve ölü arı birikir; mum güvesi için uygun ortam oluşur.

Telli (açık) taban

Tabanın orta kısmı, arının geçemeyeceği ama akarın düşebileceği sıklıkta paslanmaz ya da galvaniz tel ızgaradır (yaygın göz aralığı yaklaşık 3 mm). Bugün yeni kovanlarda en çok tercih edilen tiptir.

• Havalandırmayı artırır, nem birikimini azaltır; yaz sıcağında koloniyi rahatlatır.
• Arıların kendiliğinden düşürdüğü akarlar geri tırmanamaz; ancak bu etki küçüktür, tek başına varroa mücadelesi değildir.
• Altına sürgülü bir çekmece (tabla) takıldığında akar düşüşü sayılabilir.
• Kış ve erken ilkbaharda çekmeceyle kapatılabilmesi soğuk ve rüzgârlı yörelerde avantajdır.

Özel tabanlar

• Yüksek kenarlı (derin) taban: Altta boşluk bırakır; kış kümesinin altında hava tamponu oluşturur, üstten besleme ya da kovan içi bakım için yer açar.
• Gezginci taban: Taşımada katlarla birlikte kilitlenir, girişi tamamen kapatılıp tel ile havalandırılabilir.
• Çift girişli ya da bölmeli taban: Aynı kovanda iki koloni (ör. bölme veya ruşet) tutulurken iki ayrı giriş sağlar.
• Plastik ve polistiren tabanlar: Hafif, çürümez ve kolay yıkanır; ancak güneşte deforme olmayacak kalitede olmalı ve rüzgâra karşı sabitlenmelidir.

Çekmece (tabla) neden bu kadar değerli?

Telli tabanın altına yerleştirilen çekmece yalnız akar saymaya yaramaz; kovanın "günlüğü" gibidir. Beyaz ya da açık renkli bir tabla, üzerine ince yağ veya vazelin sürülmüş bir yapışkan levha ile kullanılır.

• Akar düşüşü: Tabla birkaç gün bırakılır, düşen akar sayısı gün sayısına bölünür. Tek bir sayım değil, haftadan haftaya eğilim önemlidir; ilaç uygulamasından sonra etkinliği görmek için de kullanılır.
• Mum kırıntısı çizgileri: Sır kırıntılarının dizildiği şeritler, arıların hangi çerçeve aralıklarında yoğun olduğunu gösterir; kışın küme genişliği ve yeri kovan açılmadan anlaşılır.
• Kireç hastalığı mumyaları, ölü arı, mum güvesi larvası: Hastalık ve zararlı belirtisi olarak ilk burada görülebilir.
• Polen döküntüsü: Rengi, o hafta hangi bitkilerden polen geldiğine dair ipucu verir.

Kovan tabanı nasıl yerleştirilir?

Eğim

Kovan, önden hafif aşağı eğik durmalıdır. Böylece kapaktan sızan ya da içeride yoğuşan su uçuş deliğinden dışarı akar. Arkaya eğik bir kovanda su arka duvarda birikir; kışın bu su kümenin çevresini ıslatır, petekleri küflendirir. Arılar peteği her zaman yerçekimine göre dikey örer; kovan yana yatıksa petek çerçeve düzleminden taşar, komşu çerçeveye yapışır ve çerçeveler artık kolayca çıkarılamaz.

Yerden yükseklik

Taban doğrudan toprağa konmamalıdır. Kovan sehpası, briket, taş ya da ahşap kızak üzerinde yükseltilmiş taban;

1. yerden çıkan nemi ve çiy suyunu keser,
2. ahşabın çürümesini yavaşlatır,
3. kurbağa, kertenkele, karınca ve kemirgenlerin girişe erişimini zorlaştırır,
4. arıcının belini de korur; kovanı eğilmeden muayene edersiniz.

Otlu alanlarda girişin önündeki bitkiler düzenli biçilmelidir; uzun ot uçuş deliğini kapatır ve nem tutar.

Mevsimlere göre taban ve uçuş deliği ayarı

Kışın telli tabanın açık bırakılıp bırakılmayacağı iklime bağlıdır. Ilıman bölgelerde yapılan bazı çalışmalar açık tabanın kışlamayı belirgin biçimde kötüleştirmediğini bildirmiştir; sert karasal iklimde ve rüzgâra açık arılıklarda ise çekmecenin takılması yaygın ve mantıklı bir uygulamadır.

Kovan tabanının bakımı ve temizliği nasıl yapılır?

Taban kovanın en çok kirlenen ve en çok nem gören parçasıdır. İlkbaharın ilk sıcak günlerinde kışın biriken ölü arı, mum ve küf temizlenmelidir.

1. Yedek taban hazırlayın: Temiz ve kuru bir tabanı kovanın yanına koyun.
2. Kovan gövdesini dikkatlice kaldırıp yeni tabana aktarın; eski tabanı uzaklaştırın. Bu iş kovan başında kazıma yapmaktan çok daha hızlıdır ve arıları daha az rahatsız eder.
3. Eski tabanı kovan aletiyle kazıyın, döküntüyü arılığa değil çöpe atın (hastalık etkeni ve güve yumurtası taşıyabilir).
4. Ahşap tabanı kurutun; gerekiyorsa pürmüzle yüzeyi hafifçe kavurarak dezenfekte edin. Telli tabanda teli sert fırçayla temizleyin.
5. Çürüyen, eğilen, tel ızgarası yırtılan tabanı onarmak yerine değiştirin.

Kışın ölü arılar girişin arkasında yığılarak uçuş deliğini tıkayabilir. Kış ortasında ılık bir günde, kovanı açmadan girişin içine ince bir çubukla ulaşıp ölü arıları çekmek bu tıkanmayı önler.

Kovan tabanıyla ilgili sık yapılan hatalar

• Tabanı doğrudan toprağa koymak: Nem, çürüme ve zararlıya davetiye çıkarır.
• Arkaya eğik kovan: Yoğuşma suyu içeride kalır; kış kayıplarının sessiz sebeplerinden biridir.
• Kışın girişi tamamen kapatmak: Arılar temizlik uçuşu yapamaz, nem dışarı çıkamaz. Daraltın ama kapatmayın.
• Sayım tablasını aylarca içeride unutmak: Mum güvesi ve küf yuvası olur.
• Telli tabanı "varroa ilacı" sanmak: Akar düşüşünü izlemenin aracıdır; mücadele için ayrıca planlı bir uygulama gerekir.
• Uyumsuz ölçü: Başka tip kovanın tabanı gövdeden taşar ya da boşluk bırakır; yağmacı arılar ve güve bu boşluklardan girer.

Kovan tabanı seçerken nelere bakılmalı?

• Ölçü uyumu: Kullandığınız kovan tipiyle (ör. Langstroth, Dadant) birebir örtüşmeli; gövde tabana boşluksuz oturmalı.
• Malzeme: Ahşapta budaksız, kurutulmuş kereste; telde paslanmaz ya da iyi galvanizli tel.
• Çekmece: Kolay sürülen, tam oturan, açık renkli ve çıkarılıp yıkanabilen bir tabla.
• Giriş ayarı: Daraltıcı ve fare ızgarası takılabilecek düz, sağlam bir ön kenar.
• Gezginci iseniz: Taşıma kilidiyle uyum ve girişin tamamen kapatılıp havalandırılabilmesi.