Sır Alma Araçları

Sır alma araçları, bal süzmeden önce petek gözlerinin ağzını kapatan ince mum kapakları (sır) kesen, kaldıran ya da delen el ve makine araçlarıdır: sır alma bıçağı, ısıtmalı ve elektrikli bıçak, sır tarağı (çatal), iğneli rulo ve otomatik sır alma makineleri. Sırrı alınmayan gözden süzme makinesi bal çıkaramaz. Bu sayfa araçları karşılaştırır, hangi ölçekte hangisinin uygun olduğunu ve güvenli kullanımını anlatır.

Sır alma nedir, neden gereklidir?

Arılar nektarı bala çevirip suyunu yeterince uçurunca gözün ağzını ince bir mum kapakla kapatır. Bu kapağa sır denir. Sır, balı nemden ve havadan korur; ama santrifüj makinesinde balın gözden çıkmasını da engeller. Bu yüzden süzmeden önce her iki yüzün sırrı alınır. İyi bir sır alma aracı:

• Sırrı petek duvarlarını derin kesmeden alır,
• Gözlerin olabildiğince tamamını açar,
• Balı ısıtmaz ya da yakmaz,
• Arıcının hızına ve kovan sayısına uygundur.

Sır alma bıçağı çeşitleri

Düz ve dişli soğuk bıçak

Uzun, ince ve iki yüzü de keskin paslanmaz bıçaklardır. Dişli ağız sırrı testere gibi keser; düz ağız daha temiz yüzey bırakır. Bıçak ılık suda bekletilip silinerek kullanılırsa mumda daha kolay kayar. Ucuz ve bakımı kolaydır.

Isıtmalı ve elektrikli bıçak

Elektrikli bıçakların ağzında bir ısıtıcı bulunur; sırrı keserek değil, eriterek geçer. Hızlı ve temiz çalışır. Buharla ısıtılan tipler de vardır. Burada sıcaklık kritik bir noktadır: aşırı ısınan bıçak balı yakar, rengini ve kokusunu bozar. Termostatlı ya da sıcaklık ayarlı model seçin; bıçağı petek üzerinde bekletmeyin.

Bıçak kullanırken

1. Çerçeveyi sır alma teknesinin pimine oturtun, hafif eğik tutun ki sır tekneye düşsün.
2. Bıçağı çerçevenin kenar çıtalarına dayayın, sırrın hemen altından testere hareketiyle kaydırın.
3. Kendinize doğru değil, dışa doğru kesin.
4. Bıçağı sık sık silin; mum biriken bıçak peteği yırtar.

Sır tarağı ve iğneli rulo

Sır tarağı (sır çatalı), bir sapa dizilmiş ince paslanmaz iğnelerden oluşur. İğneler sırrın altına sokulup kaldırılır. Bıçağın ulaşamadığı çukur gözlerde, kenarlarda ve düzensiz peteklerde vazgeçilmezdir. Az kovanlı arıcı tüm hasadını tarakla yapabilir; ancak büyük ölçekte yavaştır. Ayrıntılar “Sır tarağı” sayfasındadır.

İğneli rulo, çıkıntılı bir silindirdir; petek yüzeyinde yuvarlanınca sırrı deler. Hızlıdır, ama sır gözde kalır ve süzme sırasında kırıntı olarak bala geçer. Bu yüzden süzgeç yükü artar.

Süpürge otu balı için iğneli gevşetici

Süpürge otu (Calluna vulgaris) balı gibi bazı ballar jöle kıvamındadır (tiksotropik); karıştırılınca akışkanlaşır, dinlenince yeniden koyulaşır. Bu ballar normal sır alma ve santrifüjle zor çıkar. Bunun için çerçeve, sırrı alındıktan sonra iğneli bir gevşeticiden geçirilir; iğneler gözlerdeki balı karıştırıp akışkan hale getirir. Alternatif yol petek presidir.

Otomatik sır alma makineleri

Yüzlerce kovanlık işletmelerde çerçeveler bir raydan makineye beslenir. Makine titreşimli ya da ısıtmalı bıçaklarla, dönen zincir ya da iğnelerle iki yüzü birden açar; sır bir helezonla ya da pompayla sır santrifüjüne veya sır eriticiye taşınır. Bu makineler çerçeve ölçüsüne göre ayarlanır ve düzgün örülmüş, eşit kalınlıkta petek ister. Küçük işletmede yatırım karşılığını vermez.

Malzeme, hijyen ve güvenlik

• Malzeme: Balla temas eden bıçak ağzı ve tarak iğneleri paslanmaz çelik, saplar gıdaya uygun plastik ya da iyi işlenmiş ahşap olmalı.
• Keskinlik: Bıçaklar keskin tutulur; kör bıçak daha çok bastırmayı gerektirir ve kaza riskini artırır.
• Elektrik: Elektrikli bıçak topraklı prize takılır, kablosu bal ve sudan uzak tutulur, kullanılmadığında askısına konur.
• Temizlik: Her kullanımdan sonra ılık suyla yıkanır, kurutulur. Tarak iğnelerinin arasında kalan mum bir fırçayla alınır.
• Sır mumu: Kesilen sır ayrı toplanır. Balı süzüldükten sonra eritilen sır mumu, arılıktaki en temiz mumdur.