Balmumu yüksük şeritleri

Balmumu yüksük şeritleri, saf balmumundan biçimlendirilmiş yapay ana arı gözlerinin (yüksüklerin) bir çubuk üzerinde sıra hâlinde dizilmesiyle hazırlanan, ana arı ve arı sütü üretiminde kullanılan gereçlerdir. Doğal bir malzeme oldukları için arılar tarafından kolay kabul edilirler; buna karşılık her döngüde yeniden hazırlanmaları ve mumun kalıntısız, temiz olması gerekir. Bu sayfada balmumu yüksüğün nasıl yapıldığı, çubuğa nasıl dizildiği, nasıl kullanıldığı ve plastikten farkı anlatılmıştır.

Balmumu yüksük şeridi nedir?

Arılar, ana arı yetiştirmeye hazırlanırken peteğin kenarlarına ağzı aşağı bakan küçük, çanak biçimli mum kaplar yapar. Bu doğal ana arı gözü başlangıçlarına yüksük ya da ana arı memesi denir. Balmumu yüksük, bu yapının arıcı tarafından saf mumdan taklit edilmesidir.

Tek tek yapılan mum yüksükler, bir yüksük çubuğunun altına birer damla erimiş mumla yapıştırılarak eşit aralıklı bir sıra oluşturur; buna balmumu yüksük şeridi denir. Çubuklar toplama ya da aşılama çerçevesine takılır ve koloniye verilir. Yöntem, ana arı yetiştirmede yüz yılı aşkın süredir kullanılan klasik Doolittle yöntemine dayanır.

Balmumu mu, plastik mi?

Birçok üretici plastikle çalışır, ama kabul sorunlarında ya da yeni başlarken balmumu yüksüğe başvurur. Bazıları plastik yüksüklerin dibine ince bir mum tabakası sürerek iki yöntemin artısını birleştirir.

Balmumu yüksük için hangi mum kullanılmalı?

Yüksük, larvanın ilk günlerini geçireceği yerdir. Mumdaki her kalıntı larvaya ve süte en yakın noktadadır. Bu yüzden mum seçimi, yüksük yapımının en önemli adımıdır.

• Sır mumu tercih edin: Bal hasadında kesilen kapak (sır) mumu, yavru yetiştirilmemiş ve genellikle en temiz mumdur.
• Eski koyu petekten kaçının: Yıllarca yavru yetiştirilmiş peteklerden eritilen mum koyu renkli ve kirlidir; kovanda kullanılan bazı varroa ilaçlarının kalıntıları mumda birikebilir.
• Kaynağı bilinmeyen mumdan kaçının: Parafin ya da başka maddelerle karıştırılmış mum, yüksükte yumuşama, çatlama ve kabul sorununa yol açabilir.
• Süzülmüş ve berrak: Eritilip ince bezden süzülmüş, içinde kir ve propolis parçacığı olmayan mum kullanılır.

Balmumu yüksük nasıl yapılır? Adım adım

Klasik yöntemde ucu yuvarlatılmış ahşap bir daldırma çubuğu (kalıp) kullanılır. Çubuğun ucu, doğal ana arı gözü başlangıcına yakın çapta ve düzgünce yuvarlatılmış olmalıdır. Aynı anda çok sayıda yüksük yapmak için birkaç çubuğu yan yana taşıyan tutucular da vardır.

1. Mumu eritin: Mumu benmari usulü, yani sıcak su dolu bir kabın içine oturtulan ikinci bir kapta eritin. Balmumu yaklaşık 62–64 °C'de erir; fazla ısıtılırsa kararır ve kokusu değişir. Mumu asla doğrudan ateşte eritmeyin; kolay tutuşur.
2. Çubukları ıslatın: Daldırma çubuklarını bir süre soğuk suda bekletin. Islak yüzeye mum yapışmaz, yüksük kolay çıkar.
3. Daldırın: Çubuğun ucunu fazla suyunu silkeledikten sonra erimiş muma daldırıp çıkarın. Bunu her seferinde biraz daha sığ daldırarak üç-dört kez tekrarlayın. Böylece dibi kalın, ağız kenarı ince bir çanak oluşur.
4. Soğutun: Mumla kaplı ucu soğuk suya batırarak sertleştirin.
5. Çıkarın: Yüksüğü hafifçe döndürerek çubuktan ayırın. Çatlak, delik ya da ince dipli yüksükleri ayıklayın.

Bu işlemin kalıpları ve düzenekleri ayrıntılı olarak Ana arı yüksük hazırlama aparatları sayfasında anlatılmıştır.

Yüksükler çubuğa nasıl dizilir?

1. Çubuğu hazırlayın: Temiz, kuru ahşap yüksük çubuğunun alt yüzüne ince bir erimiş mum tabakası sürün.
2. Aralığı işaretleyin: Yüksükler arasında, arıların üzerinde çalışabileceği ve yüksüklerin birbirine yapışmayacağı kadar boşluk bırakın.
3. Yapıştırın: Her yüksüğün tabanını bir damla erimiş muma batırıp çubuğa bastırın ya da çubuk üzerindeki mum damlasına oturtun. Yüksük dik ve sağlam durmalıdır.
4. Kontrol edin: Çubuğu ters çevirip hafifçe sallayın; oynayan yüksüğü yeniden yapıştırın.

Yüksüklerin tutucular aracılığıyla takıldığı düzenlerde mum yüksük önce tutucunun üzerine yapıştırılır, tutucu da çubuğa takılır. Bu, olgun ana arı yüksüğünü ezmeden çıkarmayı kolaylaştırır.

Balmumu yüksükle çalışırken nelere dikkat edilmeli?

• Arılara temizletme: Aşılamadan önce çerçeveyi birkaç saat ya da bir gün boyunca koloniye vermek, yüksüklerin arı kokusu almasını ve arılarca düzeltilmesini sağlar.
• Isı: Mum yüksük güneşte ya da sıcak araçta yumuşar, biçimi bozulur. Hazırlanan çubuklar serin ve gölge yerde tutulur.
• Kuruma: Yüksük malzemesi ne olursa olsun larva açıkta birkaç dakikada kuruyabilir; hızlı çalışılmalı, bekleyen çubuklar nemli bezle örtülmelidir.
• Arı sütü hasadı: Arıların eklediği mum uzantısı keskin bir bıçakla kesilirken mum kırıntısının süte düşmemesine dikkat edilir. Kırıntılı süt ayrıca süzülmek zorunda kalır ve kalite düşer.

Balmumu yüksükler nasıl saklanır?

• Kapalı kutuda: Toz, böcek ve kokudan korumak için kapaklı bir kapta saklanır.
• Serin ve karanlık: Sıcakta yumuşar, birbirine yapışır; uzun süre ışıkta kalan mumun rengi değişebilir.
• Mum güvesine karşı: Mum güvesi larvaları mum yüksüklere de zarar verebilir; saklama yeri kontrol edilir.
• Kimyasallardan uzak: Mum kokuyu kolay emer; ilaç, yakıt ve boya ile aynı yerde tutulmaz.

Sık yapılan hatalar

• Kirli ya da hileli mum: Kabul oranını düşürür, kalıntı riskini artırır.
• Mumu fazla ısıtmak: Kararır, kokusu değişir; yangın riski doğar.
• İnce dipli yüksük: Taşıma sırasında delinir ya da çubuktan kopar.
• Yüksükleri sıkışık dizmek: Arılar komşu yüksükleri birbirine bağlar, ayırırken hasar oluşur.
• Kuru çubukla daldırmak: Yüksük kalıptan çıkmaz, yırtılır.