Santrifüjler

Santrifüj, dönme hareketinin yarattığı merkezkaç kuvvetiyle sıvıyı katıdan ya da yoğunluğu farklı maddeleri birbirinden ayıran makinedir; arıcılıkta en bilinen santrifüj, sırrı alınmış peteklerden balı çıkaran bal süzme makinesidir (bal santrifüjü, bal makinesi). Bunun yanında sır santrifüjleri ve bal analizinde kullanılan laboratuvar santrifüjleri de vardır. Arı sütü ise santrifüjle değil, dikkatli toplama ve ince süzme ile elde edilir.

Santrifüj nasıl çalışır?

Bir kap hızla döndüğünde, içindeki her şey dönme ekseninden dışarı doğru itilir. Bu merkezkaç kuvveti, dönme hızı ve eksenden uzaklık arttıkça büyür. Bal süzme makinesinde çerçeveler bir sepet içinde döner; petek gözlerindeki bal dışarı fırlar, tankın duvarına çarpıp dibe akar. Petek ise sepetin teli ya da çerçeve tarafından tutulur ve bütün kalır.

Laboratuvar santrifüjünde aynı ilke çok daha yüksek hızlarda çalışır: sulandırılmış bir bal örneği döndürüldüğünde ağır parçacıklar (polen taneleri, maya hücreleri, mum kırıntıları) tüpün dibinde tortu olarak toplanır.

Arıcılıkta santrifüj çeşitleri nelerdir?

Teğetsel (tanjansiyel) bal santrifüjü

Çerçeveler sepete düz yüzleri dışa bakacak şekilde yerleştirilir. Bir seferde peteğin yalnız dışa bakan yüzü boşalır; sonra çerçeveler çevrilip öbür yüz süzülür. Küçük modellerde çerçeve elle çevrilir, dönerli (reversible) modellerde sepetler kendi ekseninde döndürülerek tüm çerçeveler birlikte çevrilir. Teğetsel makineler balı çok iyi boşaltır; ağır, dolu peteklerde petek kırılmasını önlemek için ilk yüz yarım boşaltılıp çevrilir, sonra öbür yüz tam boşaltılır.

Işınsal (radyal) bal santrifüjü

Çerçeveler bir tekerleğin telleri gibi, üst çıtaları dışa bakacak şekilde dizilir. Petek gözleri hafif yukarı eğimli olduğu için iki yüz aynı anda boşalır, çerçeve çevirmek gerekmez. Çok sayıda çerçeve alır; motorlu ve devir ayarlı modeller ticari arıcılıkta yaygındır. Boşaltma teğetsel makineye göre biraz daha uzun sürebilir.

Yatay ve endüstriyel santrifüjler

Büyük işletmelerde çerçeveleri yatay eksende döndüren ya da bir hat üzerinde sır alma makinesi ve pompayla birlikte çalışan büyük kapasiteli santrifüjler kullanılır. Bunlar yüksek verim sağlar ama yatırım, alan ve bakım gerektirir.

Sır santrifüjü

Sır alma sırasında çıkan mum kapakları (sır) bir miktar bal taşır. Sır santrifüjü, bu sırları delikli bir sepet içinde döndürerek balı mumdan ayırır. Sırları günlerce süzülmeye bırakmaktan hızlıdır ve balı ısıtmadan geri kazandırır. Kalan mum eritilip değerlendirilir.

Laboratuvar santrifüjü

Bal analizinde polen analizi (melissopalinoloji) için bal suyla sulandırılıp santrifüjlenir; dipte toplanan tortu mikroskopta incelenerek balın bitki ve yöre kökeni değerlendirilir. Bu cihaz arıcının değil, laboratuvarın ekipmanıdır; ama arıcının menşe iddiası bu yöntemle desteklenir.

Arı sütü üretiminde santrifüj kullanılır mı?

Arı sütü, aşılanmış yüksüklerden genellikle üçüncü gün hasat edilir. Önce larva bir pensle alınır, sonra arı sütü küçük bir spatula ya da vakumlu emme aparatıyla toplanır. Türk Gıda Kodeksi arı sütünü "larva içermeyen" ürün olarak tanımlar; bu yüzden toplanan ürün ince bir süzgeçten geçirilerek larva ve mum parçalarından ayrılır.

Bu süreçte santrifüj yaygın bir üretim aracı değildir. Arı sütü koyu kıvamlıdır, az miktarda toplanır ve ısınmaya, havaya duyarlıdır; gereksiz işlem kaliteyi düşürür. Santrifüj, arı sütü için daha çok laboratuvarda örnek hazırlama aşamasında karşınıza çıkar.

Bal santrifüjü seçerken nelere bakılmalı?

Bal santrifüjü nasıl kullanılır?

1. Makineyi sabitleyin: Santrifüj dönerken sallanır; zemine ya da sağlam bir sehpaya bağlayın.
2. Yükü dengeleyin: Karşılıklı gelen çerçeveler yaklaşık aynı ağırlıkta olmalıdır. Dengesiz yük makineyi yürütür, yatakları yıpratır.
3. Balı ılık süzün: Kovandan yeni alınmış, oda sıcaklığındaki bal kolay akar. Soğuk odada bekleyen petekten bal zor çıkar.
4. Yavaş başlayın: İlk dakikalarda düşük devirde çevirin, bal hafifledikçe hızlanın. Yeni ve ince petekler yüksek devirde kolayca kırılır.
5. Musluğu yönetin: Bal tankın dibinde birikip sepete değmeden musluğu açın; altına süzgeçli kova koyun.
6. Boşalmayı kontrol edin: Çerçeveyi ışığa tutup gözlere bakın; kalan bal varsa kısa bir tur daha çevirin.

Santrifüj bakımı ve temizliği

• Hemen yıkayın: Süzme bitince tankı ve sepeti ılık suyla yıkayın; kuruyan bal zor çıkar ve karınca, arı çeker.
• Tam kurutun: Tankın dibinde kalan su, bir sonraki süzmede bala karışır.
• Yatak ve dişlileri koruyun: Mekanik aksam gıda ile temas etmeyecek şekilde, üreticinin önerdiği gıdaya uygun yağla bakımlı tutulmalıdır.
• Örtülü saklayın: Kış boyunca toz ve böcekten korumak için kapağı kapalı ya da üstü örtülü saklayın.
• Hijyen: Hastalıklı kovanlardan gelen petekleri süzdüğünüz makine, sağlıklı kovanların petekleriyle karışmamalı; ihbarı zorunlu yavru çürüklüğü şüphesinde çerçeve ve ekipman dolaştırılmaz.

Sık yapılan hatalar

• Kuluçkalı çerçeveyi süzmek: Yavru içeren petekler süzülmez; bal yavru kalıntısıyla kirlenir.
• Sırlanmamış balı süzmek: Olgunlaşmamış balın nemi yüksektir, mayalanır.
• Tam hızla başlamak: Petekler kırılır, çerçeve telleri kopar.
• Dengesiz yük: Makine titrer, zemine sabitlenmemişse devrilebilir.
• Uygunsuz malzeme: Boyası dökülen ya da paslanan eski santrifüjde bal metal ve boya kalıntısı alır.