Propolis Ekstraksiyon Cihazları

Propolis ekstraksiyon cihazları, ham propolisteki reçinemsi ve fenolik bileşenleri gıdaya uygun bir çözücüyle (çoğunlukla etil alkolle) ayırıp mum ve yabancı maddeden arındırmaya yarayan kaplar, karıştırıcılar, süzme düzenekleri ve buharlaştırıcılardır. Küçük ölçekte koyu cam kaplar ve süzgeçler yeterliyken, endüstride ultrasonik, vakumlu ve basınçlı sistemler kullanılır. Özütlenmiş propolis gıda mevzuatına tabi bir üründür.

Propolis neden ekstrakte edilir?

Ham propolis reçine ve bitkisel balzamlar, önemli oranda balmumu, uçucu yağlar, polen ve yabancı maddelerin karışımıdır. Mum ve yabancı maddeler çözücüde çözünmez ya da az çözünür; değerli kabul edilen fenolik bileşenler ise alkolde iyi çözünür. Ekstraksiyon bu farktan yararlanır ve kullanılabilir, standartlaştırılabilir bir ürün elde edilmesini sağlar.

Türk Gıda Kodeksi Arı Ürünleri Tebliği de bu ayrımı yapar: kovandan alınan işlenmemiş ürün ham propolis, çözücülerle ekstraksiyon sonucu elde edilen sıvı, koyu kıvamlı ya da toz ürün ise propolis olarak tanımlanır.

Propolis ekstraksiyonunda hangi çözücüler kullanılır?

Propolis ekstraksiyon cihazı çeşitleri nelerdir?

Maserasyon kapları ve çalkalayıcılar

En basit yöntem maserasyondur: ince parçalanmış propolis kapaklı, koyu renkli cam ya da paslanmaz çelik bir kapta çözücüyle bekletilir ve düzenli olarak çalkalanır. Süre birkaç günden birkaç haftaya kadar değişir. Manyetik karıştırıcı ya da çalkalayıcı, elle çalkalama ihtiyacını ortadan kaldırır ve özütlemeyi hızlandırır.

Ultrasonik banyolar

Ses dalgaları propolis parçacıklarının çözücüyle temasını artırır ve süreyi belirgin biçimde kısaltır. Banyo çalışırken ısınır; sıcaklık izlenmeli, alkollü karışım kapalı kapta ve havalandırılan ortamda tutulmalıdır.

Süzme ve filtrasyon düzenekleri

• Kaba süzme: Paslanmaz ince süzgeç ya da gıdaya uygun süzme bezi, çözünmeyen tortuyu ayırır.
• İnce filtrasyon: Filtre kâğıdı ya da kartuş filtreler bulanıklığı giderir; vakumlu filtrasyon işi hızlandırır.
• Soğutarak çöktürme: Süzüntü bir süre buzdolabında bekletildiğinde çözünmüş mumun bir kısmı çöker; ardından yeniden süzülür.

Buharlaştırıcılar ve kurutucular

Koyu kıvamlı ya da toz propolis üretiminde alkolün uzaklaştırılması gerekir. Laboratuvar ve endüstride vakum altında, düşük sıcaklıkta çalışan döner buharlaştırıcılar kullanılır; toz ürün için ayrıca püskürtmeli ya da dondurarak kurutucular gerekir. Açık kapta ısıtarak alkol uçurmak hem tehlikeli hem de bileşenlere zararlıdır.

Propolis ekstraksiyonu genel olarak nasıl yapılır?

1. Hammadde seçimi: Temiz, ilaç dönemi dışında toplanmış, tercihen elek propolisi kullanılır. Kalıntılar çözücüye de geçer; ekstraksiyon kalıntıyı temizlemez.
2. Hazırlık: Propolis ayıklanır, dondurulur ve donmuşken küçük parçalara bölünür.
3. Özütleme: Parçalar koyu renkli kapta çözücüyle karıştırılır; oda sıcaklığında, ışıktan uzakta bekletilir ve düzenli çalkalanır.
4. Süzme: Önce kaba, sonra ince süzme yapılır; gerekirse soğutarak çöktürme ve ikinci süzme eklenir.
5. Doldurma ve etiketleme: Ürün koyu renkli cam şişelere doldurulur; parti numarası ve üretim tarihi yazılır.
6. Kayıt: Hammaddenin kaynağı, çözücü, oran, süre ve parti bilgileri kaydedilir. Tutarlı ürün, tutarlı tariften çıkar.

Oranlar ve süreler hedeflenen ürüne göre değişir. Ticari üründe bu değerlerin sabit, belgelenmiş ve analizle doğrulanmış olması beklenir.

Ekstraksiyon cihazı seçerken nelere bakılır?

• Malzeme: Çözücüyle temas eden her yüzey cam ya da paslanmaz çelik olmalıdır. Alkolle uyumu belirsiz plastik kaplar ve contalar kullanılmaz.
• Isı kontrolü: Isıtan her cihazda sıcaklık ayarı ve göstergesi bulunmalıdır; yüksek ısı uçucu ve ısıya duyarlı bileşenleri bozar.
• Güvenlik: Alkol buharı yanıcıdır. Kıvılcım çıkarabilecek cihazlar ve açık alev çalışma alanında bulunmamalı, ortam iyi havalandırılmalıdır.
• Temizlenebilirlik: Propolis tortusu alkolle çözülür; sökülebilen, köşesiz parçalar tercih edilir.
• Ölçek: Birkaç kilogramlık yıllık hammadde için laboratuvar tipi cam malzeme yeterlidir; endüstriyel sistemler yalnız büyük ve düzenli üretimde anlamlıdır.

Mevzuat ve sağlık beyanları

Propolis özütünü satmak, gıda ya da gıda takviyesi üretimi anlamına gelir; işletme kaydı ya da onayı, etiketleme ve ürün güvenliği kurallarına tabidir. Ev koşullarında hazırlanan özütün satışı bu kurallara uymaz. Etikette ve tanıtımda hastalık önleme ya da tedavi iddiası yapılamaz. Propolisin geleneksel kullanımı ve laboratuvar araştırmaları olsa da insanlarda belirli bir hastalığı tedavi ettiğine dair kanıtlar sınırlıdır. Alkollü ürünlerin çocuklar, hamileler ve alkol kullanmaması gerekenler için uygun olmadığı unutulmamalıdır; propolis alerjisi olanlar ürünü kullanmamalıdır.

Sık yapılan hatalar

• Teknik ya da denatüre alkol kullanmak.
• Alkollü karışımı açık ateşte ya da ocakta ısıtmak.
• İlaç dönemi propolisini özütlemek: kalıntı ürüne geçer.
• Şeffaf kapta, güneş gören yerde bekletmek: bileşenler bozulur.
• Tarif ve parti kaydı tutmamak: ürün kalitesi her seferinde değişir.